Bài tiết và cân bằng nội môi

Cơ thể giữ ổn định trong khi vẫn trao đổi chất

Cân bằng nội môi giữ các điều kiện của môi trường trong dao động quanh khoảng phù hợp dù cơ thể liên tục thu nhận, chuyển hóa và thải chất.

Bài tiết không chỉ diễn ra ở thận

| Cơ quan | Sản phẩm thải tiêu biểu | |---|---| | Thận | Nước tiểu chứa nước, ion và chất thải hòa tan | | Phổi | CO₂ và hơi nước | | Da | Mồ hôi | | Gan | Chuyển hóa, khử độc và tạo một số sản phẩm được thải qua đường khác | Bài tiết là loại sản phẩm chuyển hóa và chất dư khỏi cơ thể; không chỉ diễn ra ở thận.

Theo dõi đường đi qua hệ tiết niệu

Máu đến thận qua động mạch thận. Nephron tạo nước tiểu; nước tiểu đi qua ống góp → bể thận → niệu quản → bàng quang → niệu đạo. Niệu quản dẫn nước tiểu từ thận xuống bàng quang, không dẫn máu.

Tạo nước tiểu gồm ba quá trình

Ba quá trình lọc, tái hấp thụ và bài tiết tiếp ở nephron — Lượng thải = lượng lọc − lượng tái hấp thụ + lượng bài tiết tiếp; chiều dấu theo hướng vận chuyển.

| Quá trình | Chiều vận chuyển | |---|---| | Lọc | Máu ở cầu thận → nang Bowman | | Tái hấp thụ | Lòng ống thận → máu | | Bài tiết tiếp | Máu → lòng ống thận | Nước tiểu tạo thành là kết quả phối hợp cả ba quá trình, không phải toàn bộ dịch lọc ban đầu.

Xác định quá trình bằng điểm đầu và điểm cuối

**Cân đối chất tan.** Lượng thải bằng lượng lọc trừ lượng tái hấp thụ rồi cộng lượng bài tiết tiếp. Nếu 120 mg X được lọc, 90 mg được tái hấp thụ và 8 mg được bài tiết tiếp: $$m_{\text{thải}}=120-90+8=38\text{ mg}.$$ Kết quả cần giả thiết không có X được tạo, phân hủy hoặc lưu lại trong khoảng xét. **Cân đối nước.** Từ 170 L nước trong dịch lọc còn 1,7 L thải ra: $$V_{\text{tái hấp thụ}}=170-1{,}7=168{,}3\text{ L},$$ $$p=\frac{168{,}3}{170}\times100\%=99\%.$$ Tỉ lệ 99% thuộc mô hình đã cho, không phải hằng số dùng để chẩn đoán.

Cân đối lượng chất thải qua nephron

Trong mô hình, 120 mg chất X được lọc vào ống thận, 90 mg được tái hấp thụ về máu và 8 mg được bài tiết tiếp từ máu vào ống. Giả sử X không được tạo, phân hủy hay lưu lại. Lượng X thải ra là bao nhiêu?

A22 mgB30 mgC38 mgD218 mg

Cân bằng nội môi là ổn định tương đối

Một vòng điều hòa thường gồm: biến đổi → bộ phận tiếp nhận → trung tâm điều khiển → cơ quan thực hiện → đáp ứng làm giảm sai lệch. Phản hồi âm nói về chiều chống lại biến đổi ban đầu, không có nghĩa đáp ứng gây hại.

Thiếu nước, thận điều chỉnh như thế nào?

Mất nước → áp suất thẩm thấu dịch cơ thể có xu hướng tăng → tăng giải phóng ADH và cảm giác khát → thận tăng tái hấp thụ nước ở đoạn phù hợp → nước tiểu có xu hướng ít và cô đặc hơn. ADH giúp giữ nước, không làm thận tạo thêm nước.

Từ hormone đến kết quả quan sát

**Ví dụ.** Trong hai điều kiện chỉ khác tác động của ADH, mẫu có tái hấp thụ nước mạnh hơn thường tạo lượng nước tiểu ít hơn. Kết luận này cần giữ điều kiện so sánh; thực tế còn chịu ảnh hưởng của lượng nước uống, mất nước và chức năng thận.

Tính tỉ lệ nước được tái hấp thụ

Trong một mô hình đơn giản, 100 mL nước đi vào dịch lọc và 99 mL được tái hấp thụ từ lòng ống thận trở lại máu; bỏ qua các dòng nước khác. Tỉ lệ nước được tái hấp thụ là bao nhiêu?

A$1\%$B$50\%$C$99\%$D$101\%$

Insulin và glucagon điều hòa đường huyết

| Tình huống | Hormone từ tụy | Cơ quan đáp ứng tiêu biểu | Kết quả chính | |---|---|---|---| | Đường huyết tăng | Insulin từ tế bào beta | Gan, cơ và mô mỡ | Tăng thu nhận hoặc dự trữ glucose, làm đường huyết giảm | | Đường huyết giảm | Glucagon từ tế bào alpha | Gan | Tăng huy động và giải phóng glucose, làm đường huyết tăng | Tụy là nguồn hormone; gan và các mô đích là nơi thực hiện nhiều đáp ứng.

Nhận diện cơ quan điều khiển và cơ quan đáp ứng

**Ví dụ.** Sau bữa ăn, đường huyết tăng kích thích tiết insulin; gan tăng tổng hợp glycogen và một số mô tăng thu nhận glucose. Khi đường huyết giảm, glucagon tác động chủ yếu lên gan để huy động nguồn glucose. Không mô tả glucagon là hormone do gan tiết.

Phân biệt nơi tiết hormone và cơ quan đáp ứng

Trong mô hình điều hòa khi đường huyết giảm, nhận định nào đúng?

AGan tiết glucagon rồi tác động lên chính ganBTế bào alpha của đảo tụy tiết glucagon; gan là một cơ quan đáp ứng bằng cách tăng huy động glucoseCTế bào beta của đảo tụy tiết glucagonDGlucagon luôn làm mọi tế bào ngừng sử dụng glucose

Nhiều cơ quan cùng giữ môi trường trong

| Đại lượng | Cơ quan tham gia tiêu biểu | |---|---| | Nước và ion | Thận điều chỉnh tái hấp thụ và thải | | Glucose | Tụy phát tín hiệu; gan và các mô đáp ứng | | CO₂ và pH | Phổi, thận và hệ đệm cùng tham gia | Cân bằng nội môi là kết quả phối hợp nhiều cơ quan, không phải nhiệm vụ riêng của thận.

Đọc khoảng tham chiếu một cách đúng mức

Khoảng tham chiếu hỗ trợ đọc kết quả xét nghiệm nhưng phụ thuộc phương pháp, đối tượng và bối cảnh. Một giá trị ngoài khoảng chưa tự xác định nguyên nhân; một giá trị trong khoảng cũng không loại trừ mọi vấn đề. Cần đọc cùng triệu chứng và đánh giá chuyên môn.

Kiến thức cần nhớ

Xác định chiều lọc, tái hấp thụ và bài tiết tiếp trước khi lập cân đối. ADH điều chỉnh giữ nước; insulin và glucagon do tụy tiết nhưng nhiều đáp ứng diễn ra ở gan và mô khác. Mọi giá trị tính toán chỉ có nghĩa trong giả thiết đã cho.