Căn cứ được chọn theo vấn đề cần phân tích
Một đoạn nghị luận văn học cần làm rõ vấn đề được đề yêu cầu, không tóm tắt mọi điều của tác phẩm. Khi bàn nhân vật, chọn hành động, lời nói, tâm lí hoặc cách kể liên quan; khi bàn thơ, chọn hình tượng, ngôn ngữ và mạch cảm xúc phù hợp.
Nêu chi tiết chưa phải đã phân tích. Cần giải thích cách chi tiết làm rõ nhận xét, quan hệ với các yếu tố khác và ý nghĩa trong ngữ cảnh. Có thể diễn giải đúng thay vì chép dài, nhưng không biến lời diễn giải thành nguyên văn.
Nhận xét nên đúng mức: một hành động gợi sự nâng niu không tự chứng minh toàn bộ đời sống hay tính cách của nhân vật. Sau khi viết, kiểm từng căn cứ có trong văn bản không, có giải thích hay mới chỉ kể lại.
Một đoạn minh họa từ ngữ liệu tự biên soạn
Đoạn truyện giả định do BTVN biên soạn:
“Lan lấy cuốn sổ của mẹ từ ngăn bàn. Thấy góc trang bị gập, Lan vuốt lại thật nhẹ rồi đặt cuốn sổ vào túi vải. Ngoài cửa, tiếng gọi đã vang lên lần thứ hai.”
Đoạn phân tích minh họa do BTVN biên soạn, không phải bài đủ dung lượng thi:
“Cách giữ cuốn sổ gợi sự nâng niu của Lan đối với vật gắn với mẹ. Hành động vuốt góc trang thật nhẹ cho thấy sự chăm chút, còn việc đặt vào túi vải thể hiện ý muốn giữ gìn. Tiếng gọi lần thứ hai tạo một sự thúc giục bên ngoài, khiến sự chú tâm ấy nổi bật hơn. Đoạn không nói trực tiếp tình cảm của Lan bằng lời bộc bạch, mà để tình cảm được gợi qua hành động.”
Các câu nối nhận xét với hai hành động và bối cảnh. Không thêm chi tiết mẹ đã mất hoặc Lan sắp đi xa, vì ngữ liệu không xác định các sự kiện đó.
Củng cố kiến thức
Câu nào trong đoạn phân tích thể hiện rõ việc giải thích một quan hệ chi tiết?
Câu này mới kể lại sự việc.
Đúng: giải thích tác dụng của bối cảnh đối với hành động.
Không có căn cứ về phạm vi toàn tác phẩm.
Ngữ liệu không xác định sự kiện mẹ mất.
Lời giải
Đáp án B. Câu nối tiếng gọi với cách Lan chăm chút, từ đó chỉ ra điều được làm nổi bật. Đây là bước giải thích sau khi chọn chi tiết, khác việc chỉ kể hành động hoặc thêm bối cảnh chưa có.
Củng cố kiến thức
Nếu đề chỉ yêu cầu phân tích cách đoạn gợi tình cảm của Lan, việc nào cần ưu tiên?
Không được thêm ngữ liệu để làm căn cứ.
Danh sách thể loại không giải quyết vấn đề được hỏi.
Tiểu sử ngoài ngữ liệu không thay phân tích.
Đúng: căn cứ và cách giải thích cùng hướng đến yêu cầu.
Lời giải
Đáp án D. Đề hỏi cách gợi tình cảm, nên cần chỉ ra phương tiện thể hiện và ý nghĩa của nó. Những hành động nhỏ đặt trong bối cảnh là căn cứ đủ rõ để triển khai, không cần bịa cao trào.