Nghệ thuật là căn cứ để hiểu nội dung
Đọc yêu cầu và ngữ liệu trước khi lựa chọn hướng phân tích. Với thơ, có thể theo mạch cảm xúc hoặc những hình tượng chính; với truyện, có thể theo diễn biến, tình huống và quan hệ nhân vật. Cách tổ chức cần giúp làm rõ vấn đề, không bắt buộc mỗi khổ thơ hoặc mỗi sự việc là một đoạn.
Trong từng luận điểm, nối chi tiết hình thức với ý nghĩa: từ ngữ, nhịp, phép lặp làm cảm xúc vận động ra sao; người kể, điểm nhìn, đối thoại làm nhân vật hiện lên thế nào. Liệt kê nghệ thuật ở cuối mà không giải thích quan hệ chưa đủ phân tích.
Đánh giá và liên hệ cần xuất phát từ kết quả phân tích. Nếu liên hệ tác phẩm khác, phải dùng đúng và chỉ ra điểm tương đồng, khác biệt có ý nghĩa; không chép một đoạn thuộc lòng không liên quan. Bài viết có thể có cách hiểu riêng nhưng phải có căn cứ.
Lập ý từ một đoạn thơ tự biên soạn
Bốn dòng minh họa do BTVN biên soạn, không trích tác phẩm:
“Chiếc ghế trống bên thềm
Mẹ đặt thêm chén nước
Con trở về sau mưa
Chén vẫn còn hơi ấm.”
Có thể chọn ý trung tâm: sự chăm sóc được gợi qua vật nhỏ và hành động lặng lẽ. Ý thứ nhất đọc chiếc ghế trống cùng việc đặt thêm chén nước để thấy sự chuẩn bị, chờ đón. Ý thứ hai nối trở về sau mưa với hơi ấm để thấy cảm giác được chăm sóc. Các ý đều dùng quan hệ chi tiết, không chỉ đếm đồ vật.
Một bài phân tích đầy đủ cần giới thiệu đúng ngữ liệu, triển khai từng ý bằng lí giải và kết luận về điều được gợi. Không thêm hoàn cảnh mẹ đã mất hoặc người con đi nhiều năm, vì bốn dòng không xác định những việc ấy. Đây là minh họa cách lập ý, không phải bài đủ dung lượng thi.
Củng cố kiến thức
Hướng phân tích nào nối hình thức với ý nghĩa trong ví dụ?
Liệt kê chi tiết chưa làm rõ chức năng.
Không có căn cứ cho sự kiện này.
Tiểu sử không thay phân tích ngữ liệu.
Đúng: quan hệ hình ảnh làm rõ ý được nhận xét.
Lời giải
Đáp án D. Các hình ảnh không tồn tại như danh sách rời: chiếc ghế trống gắn với chén được đặt thêm; trở về sau mưa gắn với hơi ấm. Giải thích quan hệ ấy cho thấy cách đoạn gợi tình cảm qua những điều nhỏ.
Củng cố kiến thức
Nếu liên hệ một tác phẩm khác, yêu cầu nào cần được giữ?
Danh tiếng không thay quan hệ với vấn đề.
Đúng: liên hệ cần chính xác và có chức năng.
Tên tác phẩm chưa làm rõ mối liên hệ.
Không được sửa rồi giả làm nguyên văn.
Lời giải
Đáp án B. Liên hệ mở rộng kết quả phân tích khi có căn cứ chính xác và quan hệ được giải thích. Việc chèn tên hoặc một đoạn thuộc lòng không tự làm bài sâu hơn, còn trích sai gây lệch căn cứ.