Mâu thuẫn có thể nằm trong một người
Xung đột không chỉ là hai nhân vật đối đầu. Khi một người bị kéo giữa các nghĩa vụ, khát vọng hoặc giá trị khác nhau, sự lựa chọn và lời tự lí giải bộc lộ xung đột nội tâm.
Đọc cần theo diễn biến: điều nhân vật vừa làm, điều người ấy coi trọng, cái giá đã nhận ra và điều tiếp tục lựa chọn. Lời tự nhận hành động đúng chưa phải phán quyết bắt người đọc đồng ý; phải xét cả nỗi đau gây ra và quan điểm, bối cảnh của tác phẩm.
Đánh giá có thể chỉ ra phẩm chất cùng hạn chế, thay vì chia nhân vật thành hoàn toàn tốt hoặc xấu. Liên hệ hiện tại cần nêu rõ điều còn có ý nghĩa và cách giải quyết không phù hợp để làm theo.
Ví dụ cuộc gặp Rô-đri-gơ và Si-men
Phân tích do BTVN biên soạn theo bản trích “Lơ Xít” của Coóc-nây, Hoàng Hữu Đản dịch trong SGK:
Rô-đri-gơ đã giết cha Si-men trong cuộc đấu kiếm để bảo vệ danh dự cha mình. Chàng vẫn yêu Si-men và đến gặp nàng; Si-men đau vì mất cha, đồng thời còn tình yêu với người gây mất mát. Những lời bày tỏ và yêu cầu trả thù cho thấy tình yêu đối diện nghĩa vụ, danh dự theo quan niệm của các nhân vật.
Rô-đri-gơ giải thích lựa chọn của mình theo danh dự; lời ấy giúp hiểu xung đột chứ không làm nỗi đau của Si-men biến mất. Lơ Xít có kết thúc khác nhiều bi kịch điển hình, vì thế không tự gán cái chết cho hai nhân vật từ bản trích. Phân tích đấu kiếm trong bối cảnh tác phẩm không khuyên giải quyết xích mích bằng bạo lực.
Củng cố kiến thức
Cặp giá trị nào đang giằng xé Si-men trong ví dụ?
Tình yêu có trong cảnh, nhưng nhiệm vụ ấy không là phía nghĩa vụ đang giằng xé Si-men.
Đúng: hai hướng lựa chọn cùng tác động nhân vật.
Gán nhiệm vụ và vấn đề không đúng nhân vật, tình thế.
Nàng vẫn còn yêu, không chỉ thù ghét hoặc đã muốn xoá mọi tình cảm.
Lời giải
Đáp án B. Si-men không chỉ giận một người xa lạ: người gây mất mát chính là người nàng yêu. Đặt tình yêu bên nghĩa vụ với cha mới giải thích được sự đau đớn, giằng xé trong lời thoại.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào phù hợp khi đánh giá hành động Rô-đri-gơ?
Hiểu động cơ không đồng nghĩa tán thành mọi cách làm.
Không tự thêm kết cục trái tác phẩm.
Phải xét tác động lên các nhân vật khác.
Đúng: phân tích bối cảnh và đánh giá có khoảng cách.
Lời giải
Đáp án D. Văn học cho phép hiểu một hệ giá trị và những mâu thuẫn của nó. Người đọc cần thấy động cơ, nỗi đau và hệ quả cùng lúc; không vì nhân vật lí giải bằng danh dự mà khuyên giải quyết tranh chấp bằng bạo lực.