Kể chuyện bằng thơ
Truyện thơ Nôm là thể loại tự sự bằng thơ, sáng tác bằng chữ Nôm. Nhiều tác phẩm tiêu biểu dùng lục bát, có cốt truyện, nhân vật và lời thoại. Đọc bản chuyển sang chữ quốc ngữ vẫn cần biết hình thức chữ viết lúc sáng tác; không vì bản hiện tại dùng chữ quốc ngữ mà phủ nhận thể loại nguồn.
Cốt truyện thường có trình tự và các chặng gặp gỡ–chia lìa–đoàn tụ, nhưng không phải bản trích nào cũng chứa đủ ba chặng. Xác định vị trí đoạn rồi phân biệt sự việc được kể trực tiếp với phần tóm tắt toàn truyện ở chú thích.
Nhân vật được khắc hoạ qua ngoại hình, lời nói, hành động và nội tâm. Khi nêu phẩm chất, cần chi tiết và giải thích; đồng thời xét thể thơ, ngôn ngữ, cách so sánh hoặc tả cảnh góp phần thể hiện. Tóm tắt các sự việc chỉ là bước chuẩn bị, không thay phân tích.
Ví dụ hành động và lời đáp của Lục Vân Tiên
Phân tích do BTVN biên soạn theo bản trích “Lục Vân Tiên đánh cướp, cứu Kiều Nguyệt Nga” của Nguyễn Đình Chiểu trong SGK:
Vân Tiên thấy người gặp nạn thì ra tay cứu giúp. Khi được đề nghị báo đáp, chàng nói làm ơn không nhằm được trả ơn. Hành động cho thấy sự dũng cảm, lời đáp làm rõ động cơ không vụ lợi; hai căn cứ phối hợp để khắc hoạ con người trọng nghĩa.
Kiều Nguyệt Nga kể hoàn cảnh, bày tỏ lời cảm ơn và muốn báo đáp. Từ lời thoại ấy có thể phân tích sự lễ phép, biết ơn, không chỉ nhận xét bằng một lời “nhân vật tốt”. Các sự việc thuộc bản trích đầu truyện; không kể những sự việc trong chú thích như đã xảy ra ngay tại cảnh này. Việc phân tích nhân vật anh hùng không phải hướng dẫn học sinh tự tham gia đánh nhau ngoài đời.
Củng cố kiến thức
Cặp căn cứ nào làm rõ lòng trọng nghĩa, không vụ lợi của Vân Tiên?
Thông tin tên chưa giải thích phẩm chất.
Vần chưa chỉ động cơ nhân vật.
Đúng: hành động và lời đáp cùng có ý nghĩa.
Chú thích toàn truyện không thay chi tiết cảnh đang phân tích.
Lời giải
Đáp án C. Việc cứu người cho thấy nhân vật sẵn sàng hành động trước cảnh nạn; lời từ chối động cơ báo đáp làm rõ điều thúc đẩy chàng. Nối hai căn cứ giúp nhận xét phẩm chất có cơ sở, không chỉ gắn một nhãn tốt.
Củng cố kiến thức
Khi bản trích chỉ kể một cuộc gặp, cần xử lí mô hình gặp gỡ–chia lìa–đoàn tụ thế nào?
Đúng: phân biệt đoạn với chỉnh thể tác phẩm.
Không tự thêm nội dung nguồn.
Chú thích có tư cách thông tin khác.
Một đoạn không cần chứa toàn cốt truyện.
Lời giải
Đáp án A. Mô hình giúp nhìn mạch toàn tác phẩm, không bắt từng bản trích lặp cả mạch ấy. Cần dùng chú thích để xác định vị trí, còn phân tích cảnh phải dựa sự việc và lời thực có trong đoạn.