Nối ý, không chỉ nối chữ
Theo quan hệ giữa các vế, câu ghép có kiểu đẳng lập, các vế bình đẳng về cấu tạo, và kiểu chính phụ, có vế chính, vế phụ. Theo phương tiện nối, có câu dùng từ ngữ nối và câu không dùng từ ngữ nối. Hai cách phân chia dùng tiêu chí khác nhau, không lẫn thành một cặp.
Quan hệ thường gặp ở ghép đẳng lập gồm bổ sung, tương phản, lựa chọn, tăng cấp; ghép chính phụ có thể nêu nguyên nhân–kết quả, điều kiện–hệ quả, nhượng bộ hoặc mục đích. Xác định bằng nội dung, không chỉ một từ đứng đầu.
Phương tiện nối có thể là kết từ như và, nhưng, hoặc; cặp kết từ vì–nên, nếu–thì, tuy–nhưng; cặp từ hô ứng càng–càng, vừa–đã. Không trộn nửa cặp khiến quan hệ thiếu rõ. Câu không có từ nối vẫn cần quan hệ có thể hiểu từ ngữ cảnh.
Ví dụ thay quan hệ, thay cách nối
Ngữ liệu giả định do BTVN biên soạn:
“Vì trời mưa nên nhóm chuyển hoạt động vào phòng.” Vế về trời mưa nêu nguyên nhân, vế về nhóm nêu kết quả; vì–nên làm quan hệ rõ.
“Tuy trời mưa nhưng nhóm vẫn đến đúng giờ.” Mưa là trở ngại không làm kết quả đến đúng giờ thay đổi; tuy–nhưng thể hiện nhượng bộ, không cùng nghĩa với câu nguyên nhân trên.
“Lan chuẩn bị câu hỏi, còn Minh tìm đoạn dẫn.” Hai vế bổ sung công việc trong phân công, có thể đọc là ghép đẳng lập. Đổi thành vì Lan chuẩn bị câu hỏi nên Minh tìm đoạn dẫn sẽ gán quan hệ nguyên nhân chưa được tình huống cho biết.
Trong “Mưa đã tạnh, sân vẫn ướt”, không có từ nối nhưng ngữ cảnh cho thấy hai trạng thái được đặt trong thế đối chiếu. Không nên kết luận cứ thiếu nhưng là câu sai.
Củng cố kiến thức
Cặp nào đúng khi muốn diễn đạt trở ngại mà kết quả vẫn xảy ra?
Trộn phương tiện nguyên nhân và nhượng bộ.
Đúng: tuy–nhưng thể hiện nhượng bộ rõ.
Trộn điều kiện và kết quả nguyên nhân.
Thiếu quan hệ và cặp tương ứng phù hợp.
Lời giải
Đáp án B. Điều muốn nói là mưa gây khó nhưng không ngăn việc đến đúng giờ. Tuy–nhưng phù hợp quan hệ đó; chỉ nối đủ hai vế mà dùng các từ không tương ứng sẽ làm ý khó theo.
Củng cố kiến thức
Đổi câu phân công thành vì–nên cần kiểm điều gì?
Độ dài không bảo đảm quan hệ đúng.
Tên người không xác định quan hệ nguyên nhân.
Dấu không thay dữ kiện ý nghĩa.
Đúng: kết từ phải trung thành nội dung.
Lời giải
Đáp án D. Câu ban đầu chỉ đặt hai phần việc bên nhau. Vì–nên thêm một quan hệ nguyên nhân; nếu chưa có căn cứ ấy, việc đổi đã thay ý chứ không chỉ cải thiện cách nối.