Đọc có thể trở thành chất liệu sáng tạo
Sau khi đọc, có thể ghi cảm nhận, trao đổi, vẽ sơ đồ, làm thơ, kể một chuyện mới hoặc tạo một sản phẩm kết hợp chữ với hình. Phản hồi có hình thức khác văn bản ban đầu nhưng cần cho thấy điểm gắn với điều đã đọc.
Một nhà thơ, nhà văn vừa đọc tác phẩm khác vừa sáng tạo từ cảm xúc, suy ngẫm ấy có thể được gọi là độc giả đặc biệt trong hoạt động này. Điều đặc biệt không tự khiến mọi cách hiểu đúng duy nhất. Người đọc vẫn cần phân biệt chi tiết nguyên tác với cảm nhận và lời sáng tạo của mình.
Trước khi làm, chọn chi tiết hoặc vấn đề thực sự gây chú ý, xác định hình thức sản phẩm và điều muốn biểu đạt. Sau khi làm, kiểm mối nối với văn bản, ghi nguồn và người tạo phần mới. Nếu tưởng tượng một cảnh ngoài nguyên tác, nêu rõ là sáng tạo; không gán lời mới cho tác giả hay coi cảnh ấy đã xảy ra trong truyện.
Sản phẩm sáng tạo không thay hoàn toàn bài phân tích. Một bức tranh đẹp chưa tự giải thích cốt truyện; nếu nhiệm vụ cần phân tích, vẫn phải có căn cứ ngôn từ và lập luận phù hợp.
Ví dụ từ đọc thơ tới một cách phản hồi mới
Phân tích do BTVN biên soạn theo bài “Bên mộ cụ Nguyễn Du” của Vương Trọng trong SGK tr.124–125:
Bài thơ gợi các thân phận, tiếng thương trong tác phẩm Nguyễn Du, rồi nối với cảm xúc của người đứng trước mộ. Vương Trọng vừa là người đọc, vừa dùng hình thức thơ để bộc lộ một cách tiếp nhận. Đây không phải lời do Nguyễn Du nói ở hiện tại.
Một sản phẩm minh hoạ BTVN có thể chọn vẽ sơ đồ: chi tiết về con người trong tác phẩm → điều gợi suy nghĩ → cách người đọc muốn ứng xử với người khác. Phần cuối là suy nghĩ của người làm sơ đồ, không được viết dưới tên Nguyễn Du.
Khi học sinh thực hành, cần nêu văn bản đã đọc và chỗ gắn với sản phẩm mới. Không nhận đã đọc Văn tế thập loại chúng chỉ vì thấy tác phẩm được nhắc trong bài thơ; nếu muốn phân tích văn bản ấy phải đọc nguồn đầy đủ.
Củng cố kiến thức
Trong hoạt động này, vì sao có thể gọi Vương Trọng là một độc giả đặc biệt?
Cách đọc vẫn cần căn cứ và có thể trao đổi.
Hai tác phẩm có vai trò khác nhau.
Đúng: kết hợp vai trò người đọc và người sáng tạo.
Phải giữ đúng người tạo lời.
Lời giải
Đáp án C. Phản hồi không chỉ là chép lại lời tác phẩm được đọc mà trở thành chất liệu cho một bài thơ mới. Cần phân biệt tiếng nói Vương Trọng với tác phẩm Nguyễn Du và không coi cảm nhận mới thay nguyên tác.
Củng cố kiến thức
Tưởng tượng thêm một cảnh sau kết truyện, cách giới thiệu nào phù hợp?
Đúng: giữ nguồn và giới hạn sản phẩm mới.
Không được gán lời người học cho tác giả.
Không có căn cứ về đoạn bị mất.
Đã làm người đọc hiểu sai loại văn bản.
Lời giải
Đáp án A. Sáng tạo thêm có thể là bài tập phù hợp, nhưng phải nói rõ phần do mình làm. Khi phân tích nguyên tác, chỉ dùng những chi tiết có trong bản được xác định; phần tưởng tượng không trở thành dẫn chứng về tác phẩm gốc.