Ba câu hỏi kiểm tra
Trước một câu ngắn, xét: có thành phần được lược và khôi phục chắc từ ngữ cảnh không? Câu có chức năng đặc biệt như gọi, cảm thán, đặt cảnh không? Hay người viết định kể một việc nhưng câu thiếu phần cần, làm quan hệ không rõ?
Câu rút gọn dựa vào phần tỉnh lược có thể hiểu từ ngữ cảnh. Câu đặc biệt được tổ chức không theo mô hình hai thành phần. Câu lỗi là việc diễn đạt không đáp ứng điều muốn truyền đạt, không phải tên gọi cho tất cả câu ngắn.
Thêm từ có thể tạo một câu đầy đủ mới, nhưng chỉ khả năng sáng tạo câu mới không đủ chứng minh câu gốc là rút gọn. Cần căn cứ ngữ cảnh về điều thực sự bị lược.
Ví dụ cùng cụm chỉ thời gian
Ngữ liệu giả định do BTVN biên soạn:
“Khi nào nhóm nộp bài?” – “Sáng mai.” Câu đáp giữ mốc được hỏi; có thể khôi phục “Nhóm nộp bài sáng mai”, nên đây là câu rút gọn theo ngữ cảnh hỏi–đáp.
“Sáng mai. Cổng trường sẽ lại đông.” Trong đoạn mở cảnh này, “Sáng mai” được dùng độc lập để đặt thời gian, có thể đọc là câu đặc biệt, không có câu hỏi buộc khôi phục việc nhóm nộp bài.
Trong bài trình bày, nếu viết riêng “Vì nhóm chưa thống nhất.” rồi dừng, người đọc chưa biết điều gì xảy ra vì nguyên nhân ấy. Cần thêm kết quả muốn nói, chẳng hạn “Vì nhóm chưa thống nhất, cuộc họp được chuyển sang thứ Sáu.” Ví dụ này nói một chỗ diễn đạt thiếu trong ngữ cảnh bài trình bày, không cấm dùng lời đáp ngắn với vì khi câu hỏi đã rõ.
Củng cố kiến thức
Vì sao “Sáng mai” ở cặp hỏi–đáp được nhận là rút gọn?
Cần ngữ cảnh, không chỉ nghĩa thời gian.
Đúng: có căn cứ cụ thể để khôi phục.
Số từ không quyết định.
Câu đặc biệt vẫn có chức năng ấy.
Lời giải
Đáp án B. Câu hỏi đã nêu nhóm và việc nộp bài, nên lời đáp chỉ cần bổ sung mốc. Đó là phần đã bị lược có thể phục hồi, khác với một câu độc lập chỉ đặt thời gian trong đoạn tả cảnh.
Củng cố kiến thức
Khi phân loại một câu ngắn, cách nào đáng tin cậy?
Dấu chỉ hỗ trợ, nhiều chức năng dùng chung dấu.
Thêm tuỳ ý không là khôi phục theo ngữ cảnh.
Có kiểu câu đặc biệt dùng đúng.
Đúng: kiểm cấu tạo và ngữ cảnh cùng nhau.
Lời giải
Đáp án D. Câu ngắn có nhiều cách tổ chức và nhiệm vụ. Phải thấy phần được lược có căn cứ hoặc chức năng đặc biệt đang thực hiện, đồng thời kiểm độ rõ của ý; đếm từ hay gán một dấu câu không giải quyết được việc ấy.