Ôn học kì I: bài viết về Khóc Dương Khuê

**Nỗi mất tri kỉ trong đoạn Khóc Dương Khuê** Đoạn Khóc Dương Khuê của Nguyễn Khuyến trong SGK thể hiện tình bạn sâu nặng qua nỗi đau khi người tri kỉ qua đời. Từ hồi ức gặp gỡ đến cảm giác trống vắng và nỗi thương nén lại, lời thơ tự nhiên mà thấm thía. Thể song thất lục bát cùng những cách lặp, từ láy, điển tích góp phần diễn tả nhiều cung bậc ấy. Trước hết, kỉ niệm gặp gỡ làm rõ sự quan tâm giữa hai người bạn già. Tuổi tác khiến việc đi lại khó khăn, nhưng lần gặp ba năm trước vẫn được nhớ bằng cái cầm tay, những lời hỏi han xa gần và niềm mừng bạn chưa có chuyện đáng lo. Tình bạn hiện lên qua cử chỉ, lời nói bình dị. Vì từng gắn bó như vậy, sự mất mát về sau không chỉ là một tin buồn mà là sự đứt đoạn của một quan hệ thân thiết. Tin bạn qua đời đến trong nỗi ngỡ ngàng. Người nói nhớ mình hơn tuổi, lại đau trước mà người bạn ra đi trước. Lời hỏi vì sao bạn vội về ngay như một lời trách thương, không phải thực sự trách cứ. Cách nói chân tay rụng rời diễn tả cú choáng váng cả tinh thần lẫn thân thể. Những cách gọi cái chết bằng lời nhẹ hơn không làm nỗi đau nhẹ đi; trái lại, chúng gợi sự khó tin, khó chấp nhận. Sau bàng hoàng là cảm giác thiếu người cùng chia sẻ. Rượu ngon không còn người uống cùng, thơ viết ra không còn người hiểu để trao. Tiếng “không” trở lại nhiều lần khiến sự vắng thiếu như lan vào các thú vui quen thuộc. Điển tích giường và đàn tiếp tục gợi những tình bạn thấu hiểu nhau. Nhờ đó, đoạn thơ không chỉ nói mất một người quen mà làm rõ nỗi mất tri âm, tri kỉ. Các từ hững hờ, ngẩn ngơ còn gợi tâm trạng phủ lên cả đồ vật và hoạt động. Cuối đoạn, người nói biết bạn không thể trở lại nhưng vẫn không thể nguôi thương. Nước mắt tuổi già được ví như sương; nỗi đau không bộc lộ bằng dòng lệ dào dạt mà lắng trong nhớ nhung. Không ép nước mắt chảy không có nghĩa tình cảm vơi đi. Sau những lời gần như trò chuyện với người đã mất, giọng thơ nén lại càng khiến khoảng trống hiện rõ. Đoạn thơ xúc động nhờ sự gắn bó giữa điều được nhớ, cảm xúc hiện tại và hình thức biểu đạt. Những câu bảy tiếng nối với cặp sáu – tám, lời hỏi, lời nhắc, điệp ngữ và điển tích cùng diễn tả nỗi đau ở nhiều sắc độ. Từ tình bạn riêng, đoạn thơ gợi sự trân trọng những người thấu hiểu, cùng chia sẻ đời sống tinh thần — những người khi vắng đi sẽ để lại khoảng trống khó bù đắp.

Ví dụ do BTVN biên soạn. **Trước:** “Cuối đoạn nhà thơ không khóc nhiều nên đã hết buồn.” Nhận xét lấy biểu hiện bên ngoài thay chiều sâu tình cảm và bỏ lời nhớ thương. **Sau:** “Cuối đoạn, nỗi đau lắng vào nhớ thương. Hình ảnh hạt lệ tuổi già như sương và lời không ép nước mắt chảy không cho thấy sự nguôi quên; đặt cạnh lời thương nhớ, chúng gợi tình cảm sâu nặng được nén lại.” Đoạn chỉnh giữ căn cứ nhưng đặt nó trong mạch cảm xúc, từ đó kết luận phù hợp hơn. Chỉnh bài là sửa quan hệ lí giải, không chỉ thêm từ ngữ xúc động.