Cùng tác phẩm, khác điểm chú ý
Người đọc tiếp nhận bằng vốn hiểu biết, trải nghiệm, nhu cầu và tâm thế của mình. Bối cảnh thời đại, xã hội cùng hoàn cảnh cá nhân cũng ảnh hưởng điều được chú ý, cách đánh giá. Vì thế tác phẩm có thể tiếp tục gợi nghĩa qua nhiều thế hệ.
Sự khác nhau không cho phép đọc tuỳ tiện. Cần chỉ chi tiết và giải thích quan hệ giữa chi tiết, người đọc, mục đích tiếp nhận. Nếu suy luận vượt thông tin, phải nói rõ giới hạn, không coi một tình huống trong thơ là thống kê đời sống thật.
Văn chương có thể được tiếp nhận qua đọc, nghe ngâm, lời ru hoặc sáng tác mới gợi lại tác phẩm trước. Một bài thơ nói về việc tiếp nhận vẫn có thể là thơ trữ tình, không tự trở thành bài nghị luận chỉ vì nhắc tên tác phẩm khác.
Ví dụ lời ru trong Ngày xưa
Phân tích do BTVN biên soạn theo “Ngày xưa” của Vũ Cao trong SGK, không chép toàn bài:
Trong cảnh thơ, người bà ru cháu bằng câu Kiều. Đứa cháu còn nhỏ tiếp nhận nhịp điệu và ngủ ngon dù chưa hiểu lời; người bà lại bâng khuâng thương thân phận Kiều. Một lời ru có hai cách tiếp nhận, gắn tuổi, hiểu biết và tâm thế khác nhau.
Người mẹ của nhân vật “tôi” từng ru như thế, rồi lại ru cháu, tạo mạch truyền qua các thế hệ trong bài. Cách kể xen lời ru và lời nói làm cảnh có nhiều tiếng nói. Điều ấy gợi sức sống của tác phẩm, không chứng minh mọi gia đình đều ru bằng Kiều hoặc tác giả đã ghi một cuộc khảo sát.
Củng cố kiến thức
Sự khác nhau nào có căn cứ trong ví dụ?
Đảo và vượt dữ kiện của cảnh.
Đúng: cùng lời ru, khác vốn hiểu và tâm thế.
Lời ru cùng gợi Truyện Kiều.
Trong cảnh không có việc ấy.
Lời giải
Đáp án B. Bài cho thấy người bà có sự đồng cảm với thân phận, còn cháu ngủ trong lời ru dù chưa hiểu. So sánh làm rõ người đọc/người nghe tham gia tạo cách tiếp nhận, không chỉ là người giải mã giống nhau.
Củng cố kiến thức
Kết luận nào giữ đúng phạm vi bằng chứng?
Không thể khái quát số đông từ cảnh thơ.
Khác cách cảm vẫn có thể gắn văn bản.
Đúng: nhận xét theo tình huống được thể hiện.
Cần xét cách biểu đạt và mục đích của toàn văn bản.
Lời giải
Đáp án C. Cảnh gia đình giúp hình dung tác phẩm đi vào lời ru và tình cảm qua thế hệ. Đó là ý nghĩa văn học có căn cứ, không phải kết quả khảo sát hay quy tắc phân loại theo một tên riêng.