Chuẩn bị, tìm ý, viết và chỉnh
Chọn một vấn đề cụ thể trong quan hệ con người với tự nhiên, xác định người đọc và mục đích. Thu thập thông tin có nguồn; phân biệt điều quan sát được với điều suy đoán. Tìm ý: vấn đề là gì, vì sao đáng quan tâm, có quan điểm nào khác và cần làm gì?
Mở bài giới thiệu vấn đề và sự cần thiết. Thân bài triển khai ý kiến bằng luận điểm, lí lẽ, bằng chứng; xét ý kiến trái chiều một cách công bằng, phản hồi bằng căn cứ; đề xuất giải pháp gắn với người thực hiện, cách làm và điều kiện. Kết bài khẳng định ý nghĩa và hướng hành động.
Không nhất thiết mọi đề dùng nguyên một số luận điểm. Khi sửa, kiểm giải pháp có đáp ứng nguyên nhân không, có điều kiện thực hiện không; kiểm nguồn, liên kết đoạn và cách dùng từ. Một lời “hãy bảo vệ thiên nhiên” chưa thay được giải pháp cụ thể.
Ví dụ từ đề xuất chung đến giải pháp
Đề bài luyện phương pháp và tình huống giả định do BTVN biên soạn: bàn cách giảm giấy bị bỏ phí trong sinh hoạt lớp.
Luận điểm: giảm bỏ phí cần bắt đầu từ sử dụng có kế hoạch, không chỉ nhắc tiết kiệm. Lí lẽ: nếu không xác định việc nào cần bản in, lời nhắc chung khó làm người thực hiện biết phải đổi cách nào. Giải pháp đề xuất: trước hoạt động, nhóm phụ trách kiểm số bản cần dùng; giấy sạch còn một mặt có thể giữ để làm nháp khi phù hợp, không dùng giấy có thông tin riêng cần bảo vệ.
Ý kiến khác: có người lo giảm in khiến khó theo dõi. Phản hồi cần thừa nhận có nhiệm vụ vẫn cần bản giấy, rồi nêu giới hạn: chỉ giảm bản không cần thiết, không bỏ phương tiện học phù hợp. Sau một lần thử mới ghi nhận số thực và khó khăn; chưa thử thì không tự công bố lượng giấy tiết kiệm.
Đoạn giải pháp minh hoạ: “Nhóm phụ trách nên thống nhất nhu cầu bản in trước khi chuẩn bị, giữ đủ bản cần thiết và tránh in dư không có mục đích. Cách làm ấy cần sự phối hợp của người chuẩn bị và người sử dụng. Khi thử, nên ghi số bản dùng, số còn thừa và lí do để điều chỉnh lần sau.”
Củng cố kiến thức
Điểm nào làm giải pháp trong ví dụ cụ thể hơn khẩu hiệu?
Biểu cảm không thay cách thực hiện.
Đúng: có người, cách làm và điều kiện kiểm kết quả.
Không được công bố kết quả chưa có.
Điều kiện giúp xét khả thi, không nên bỏ.
Lời giải
Đáp án B. Người đọc có thể hiểu ai làm gì và cần kiểm điều nào. Giải pháp vẫn là đề xuất; theo dõi sau thử giúp điều chỉnh chứ không bảo đảm trước một kết quả chưa được ghi nhận.
Củng cố kiến thức
Cách phản hồi ý kiến cần bản giấy nào hợp lí?
Công kích người không phản bác lí lẽ.
Phạm vi tuyệt đối không xét điều kiện.
Chưa đối thoại với điều được nêu.
Đúng: phản hồi đúng lo ngại và giữ phạm vi giải pháp.
Lời giải
Đáp án D. Ý kiến khác có điểm cần cân nhắc: bản giấy có thể giúp học trong một số nhiệm vụ. Phản hồi có căn cứ giữ nhu cầu ấy, đồng thời làm rõ phần bỏ phí muốn giảm; không quy chụp người phản đối.