Cảm xúc được hình thành qua cả mạch thơ
Không chỉ chọn một từ “buồn” hoặc “nhớ” để kết luận toàn bài. Tìm ai bộc lộ cảm xúc, trước cảnh hoặc sự việc nào, cảm xúc chuyển thế nào ở các phần. Cảm hứng chủ đạo là tình cảm, thái độ nổi bật xuyên suốt, cần được nhận ra từ nhiều căn cứ.
Phân tích hình thức đi cùng ý nghĩa: hình ảnh, lặp từ, đối, nhịp hoặc câu hỏi có thể khiến nỗi niềm nổi rõ. Chỉ tên biện pháp chưa đủ; cần nói phần lời nào, cách tổ chức ra sao, nó góp gì vào cảm xúc.
Có thể liên hệ điều bài thơ gợi để hiểu giá trị của tình cảm và đời sống, nhưng phải phân biệt tiếng nói trữ tình với tiểu sử người viết. Không biến mọi hình ảnh buồn thành sự việc tác giả đã trải qua đúng như lời thơ.
Ví dụ từ cảnh chia tay đến khoảng cách
Phân tích do BTVN biên soạn theo bản trích “Nỗi niềm chinh phụ”:
Đoạn mở bằng cảnh tiễn biệt; ở phần sau, người đi và người về được đặt cạnh nhau trong hai hướng khác nhau. Trong cặp lời:
“Chàng thì đi cõi xa mưa gió,
Thiếp thì về buồng cũ chiếu chăn.”
các vị trí tương ứng chàng–thiếp, đi–về, cõi xa–buồng cũ vừa tạo cấu trúc đối vừa làm rõ cảnh xa cách. Đến những dòng cuối bản trích, cả hai cùng nhìn mà không gặp; màu xanh ngàn dâu mở rộng khoảng cách, câu hỏi về ai sầu hơn khiến nỗi buồn không khép lại.
Không cần đổi mọi chi tiết thành phép đo khoảng cách thật. Cảnh, cách đối và sự nhìn tìm không gặp cùng làm rõ khát vọng sum họp, nỗi đau chia lìa.
Củng cố kiến thức
Tác dụng nào của cấu trúc đối trong hai dòng được giải thích có căn cứ?
Hai hướng khác nhau, không phải cùng về.
Số tiếng chưa giải thích nỗi niềm.
Đúng: quan hệ tương ứng giúp nổi sự chia lìa.
Lời trữ tình không tự xác nhận tiểu sử.
Lời giải
Đáp án C. Cặp chủ thể và hành động tương ứng đặt người đi, người về cạnh nhau nhưng xa nhau về hướng và cảnh sống. Phân tích cần nêu quan hệ ấy với tâm trạng, không chỉ gọi tên phép đối.
Củng cố kiến thức
Muốn nêu mạch cảm xúc bản trích, cách nào phù hợp?
Đúng: cảm xúc phát triển qua các phần có căn cứ.
Nhan đề gợi hướng, không thay đọc.
Loại từ không tự quyết định tâm trạng.
Hình ảnh gợi cảm không là bảng đo.
Lời giải
Đáp án A. Mạch không phải một nhãn cảm xúc đặt từ đầu: cảnh tiễn biệt chuyển sang khoảng cách và sự không nhìn thấy nhau. Kết hợp những chuyển biến ấy giúp hiểu nỗi sầu cùng mong muốn đoàn tụ.