Giới thiệu một đối tượng, không chỉ kể chuyến đi
Văn bản giới thiệu danh lam thắng cảnh hoặc di tích lịch sử cung cấp thông tin về đối tượng cụ thể: vị trí, quá trình hình thành, đặc điểm, ý nghĩa. Danh thắng nhấn vẻ đẹp cảnh quan; di tích gắn dấu tích những sự kiện lịch sử. Hai mặt có thể cùng tồn tại, không phải nơi có cảnh đẹp thì không có giá trị lịch sử.
Thông tin có thể được sắp từ khái quát tới các bộ phận, theo không gian, thời gian hoặc quan hệ nguyên nhân. Cần hỏi trình tự ấy giúp người đọc hình dung và hiểu điều gì. Có miêu tả, lời kể, cảm xúc không tự làm văn bản mất mục đích thuyết minh; xét trọng tâm toàn bài.
Khi đọc chi tiết, phân biệt số liệu, thông tin có nguồn, lời tục truyền và cảm nhận của người viết. Các dấu hiệu theo tài liệu, tương truyền, được cho là cần giữ khi diễn ý. Không biến một lời truyền kể thành sự kiện đã được kiểm, cũng không lấy một nhận xét đẹp nhất làm kết quả đo khách quan.
Ví dụ đọc nhan đề Yên Tử, núi thiêng
Phân tích do BTVN biên soạn theo bản trích “Yên Tử, núi thiêng” của Thi Sảnh trong SGK:
Văn bản vừa đưa vị trí, cảnh quan, vừa dẫn những câu chuyện và tư liệu gắn với hoạt động tu hành, Thiền phái Trúc Lâm. Nhan đề không chỉ nói ngọn núi cao đẹp mà hướng đến giá trị văn hoá, tinh thần được người viết làm rõ.
Phần đi vào cảnh đường tới núi giúp hình dung không gian; phần về các tên gọi, con người, dấu tích mở chiều sâu lịch sử. Chuyện An Kỳ Sinh hoá thân vào núi được nêu như tục truyền, không là căn cứ chứng minh con người có thể hoá đá hoặc có thuốc bất tử.
Khi giới thiệu lại, có thể nói văn bản dẫn một truyền kể gắn với khối đá và tên gọi; không bỏ chữ truyền kể rồi khẳng định sự kiện thật. Sự kết hợp thông tin và cảm xúc làm lời giới thiệu hấp dẫn, song từng loại thông tin vẫn phải được đọc đúng.
Củng cố kiến thức
Vì sao nhan đề núi thiêng cần đọc cùng thông tin lịch sử, văn hoá?
Độ cao không giải thích toàn ý nghĩa nhan đề.
Đúng: nhan đề được triển khai qua nhiều mặt thông tin.
Truyền kể cần giữ đúng tính chất nguồn.
Cảnh quan vẫn là một mặt của đối tượng.
Lời giải
Đáp án B. Văn bản không chỉ giới thiệu một núi cao mà còn gắn với con người, tu hành, dấu tích và cách cộng đồng cảm nhận. Các chi tiết giúp hiểu vì sao người viết chọn núi thiêng, không lấy một thông số thay toàn ý nghĩa.
Củng cố kiến thức
Diễn lại chi tiết An Kỳ Sinh như thế nào giữ đúng loại thông tin?
Tục truyền không là kết quả thí nghiệm.
Không có chứng minh ấy.
Bỏ dấu nguồn có thể đổi bản chất thông tin.
Đúng: giữ giới hạn và vai trò câu chuyện.
Lời giải
Đáp án D. Câu chuyện giúp hiểu một cách giải thích tên gọi, giá trị văn hoá được lưu truyền. Giữ tục truyền cho người đọc biết loại nguồn; không nâng nó thành bằng chứng về khả năng hoá đá hay bất tử.