Hỏi và đáp cùng làm rõ một vấn đề
Bài phỏng vấn cung cấp thông tin, ý kiến qua cuộc hỏi–đáp với người có liên quan hoặc hiểu biết về vấn đề. Đọc nhan đề, phần dẫn, tên người hỏi và người trả lời để xác định mục đích; sau đó theo nội dung từng câu hỏi, không chỉ nhìn nhãn người nói.
Chuỗi câu hỏi có thể đi từ khái quát tới cụ thể, từ tác động tới trải nghiệm, từ một mặt tới sự so sánh rồi mở rộng. Câu trả lời cần được đặt cạnh câu hỏi để thấy đã giải thích điều gì, còn điều gì chưa rõ. Số lượt hỏi–đáp nhiều chưa tự tạo một cuộc phỏng vấn có chiều sâu.
Phép lịch sự không chỉ có lời chào, cảm ơn; còn thể hiện ở cách hỏi phù hợp, hiểu điều người trả lời vừa nói và không áp đặt kết luận. Lời xưng tôi trong một cuộc phỏng vấn có thể trực tiếp là ý kiến của người được phỏng vấn; không phân tích như người kể hư cấu nếu nguồn xác định người thật.
Ý kiến của người có kinh nghiệm đáng được lắng nghe, nhưng vẫn là một góc nhìn. Không tự biến nhận xét về độc giả thành số liệu khảo sát toàn xã hội. Giữ thời điểm cuộc phỏng vấn, không đổi thông tin trong nguồn cũ thành thông báo hiện hành.
Ví dụ đọc cuộc phỏng vấn Nguyễn Nhật Ánh
Phân tích do BTVN biên soạn theo bài phỏng vấn trong SGK, nguồn Hà Ngân, Văn học và Tuổi trẻ, tháng 5/2023:
Người hỏi là phóng viên; người trả lời là Nguyễn Nhật Ánh. Vấn đề chính là văn hoá đọc, sáng tác và tiếp nhận trong thời đại công nghệ số. Câu hỏi mở đầu đặt vấn đề chung, rồi chuyển tới ảnh hưởng đối với người viết, so sánh sức hút sách với phim, chia sẻ cho độc giả trẻ và một câu hỏi kết thúc về thái độ với sự thay đổi.
Chuỗi ấy không phải năm câu rời về sở thích. Từ thay đổi trong việc đọc, phóng viên mở tới sáng tác và các cách tiếp nhận, rồi quay lại vấn đề văn hoá đọc. Câu trả lời cho thấy nhà văn nhìn sự cạnh tranh như một thách thức, không chỉ mong quay lại thời sách giữ vị trí độc tôn.
Diễn ý nên ghi đây là quan điểm được nêu trong cuộc phỏng vấn. Không viết như bài đã đo số người đọc hiện nay, hoặc nhà văn khẳng định mọi sản phẩm nghe–nhìn đều có hại. Không tự đặt câu trả lời mới rồi gán cho Nguyễn Nhật Ánh.
Củng cố kiến thức
Vì sao phải đọc câu trả lời cùng câu hỏi ngay trước nó?
Nhan đề, phần dẫn vẫn giúp định hướng.
Độ dài không giải thích quan hệ nội dung.
Đúng: lượt hỏi–đáp triển khai vấn đề.
Ý kiến vẫn cần giữ phạm vi và căn cứ.
Lời giải
Đáp án C. Câu hỏi xác định hướng thông tin cần tìm; câu trả lời giải thích, bổ sung hoặc mở vấn đề ấy. Đặt cạnh nhau mới đánh giá đúng mức độ đáp ứng và mối nối trong chuỗi, thay vì tách các câu thành phát biểu không có tình thế.
Củng cố kiến thức
Diễn lại bài phỏng vấn trong ví dụ theo cách nào đúng nguồn?
Đúng: giữ người nói, thời điểm và loại thông tin.
Đã khái quát vượt điều bài cho biết.
Không được tạo lời rồi gán cho người thật.
Quan điểm không tự là dữ liệu khảo sát.
Lời giải
Đáp án A. Nguồn ghi người nói và thời điểm cụ thể. Bài giúp tìm hiểu cách nhà văn nhìn vấn đề; không cung cấp căn cứ để khẳng định mọi độc giả đều có cùng hành vi, cũng không cho phép thêm lời mới dưới tên nhà văn.