Nguyên lời và diễn lại ý
Dẫn trực tiếp sử dụng nguyên văn lời nói hoặc phần văn bản nguồn. Trong bài viết, phần dẫn thường đặt trong ngoặc kép; dấu hai chấm có thể dùng để báo trước lời dẫn. Phải chỉ rõ người nói hoặc nguồn khi cần, không tự tạo một câu rồi đặt vào lời tác giả.
Dẫn gián tiếp thuật lại ý bằng lời của người viết, không đặt phần thuật lại trong ngoặc kép như trích nguyên văn. Cách diễn đạt có thể đổi, nhưng ý phải trung thành và vẫn cần nêu nguồn nếu dùng ý của người khác.
Khi chuyển lời nói, xem lại từ xưng hô, thời gian, địa điểm theo tình huống. Đổi ngoặc kép thành không ngoặc chưa đủ: “tôi”, “mai”, “ở đây” phải có đối tượng quy chiếu rõ. Không biến lời đề nghị, dự kiến thành thông báo việc đã làm.
Ví dụ chuyển lời hẹn
Ngữ liệu giả định do BTVN biên soạn:
Vào thứ Hai, Lan nói với Minh: “Ngày mai tôi sẽ trả sách cho cậu.”
Khi thuật lại lời hẹn vào thứ Tư, có thể viết: Lan nói hôm thứ Hai rằng Lan sẽ trả sách cho Minh vào thứ Ba. Câu này báo lại nội dung lời hẹn, không khẳng định việc trả sách đã diễn ra. Gọi rõ tên và ngày giúp tránh nhầm người nhận hoặc nhầm “ngày mai” thành thứ Năm.
Nếu muốn nói việc đã trả, cần căn cứ khác về hành động thực, không suy từ lời hứa. Khi thuật chuyện văn học cũng cần giữ việc nhân vật nói với việc nhân vật làm.
Củng cố kiến thức
Cách thuật nào giữ đúng lời hẹn khi kể vào thứ Tư?
Đúng: giữ người, thời điểm và tư cách lời hẹn.
Lời hẹn chưa là bằng chứng việc đã thực hiện.
Đổi người thực hiện và người nhận.
Đổi thời điểm theo ngày thuật, làm sai ý gốc.
Lời giải
Đáp án A. Ngày mai trong lời nói hôm thứ Hai chỉ thứ Ba. Khi thuật hôm thứ Tư cần dùng mốc rõ, vẫn ghi là lời hẹn chứ không tự xác nhận hành động; các cách khác đổi dữ kiện hoặc mức độ chắc chắn.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào đúng về dẫn gián tiếp?
Ngoặc kép khiến người đọc hiểu đây là nguyên lời.
Cần kiểm quy chiếu trong ngữ cảnh mới.
Không được làm sai nội dung nguồn.
Đúng: thay cách nói, không tráo ý.
Lời giải
Đáp án D. Dẫn gián tiếp không chỉ là thay dấu câu. Phải cho người đọc nhận đúng nội dung, người và thời điểm của lời nguồn; dùng ý người khác vẫn có trách nhiệm ghi nguồn.