Câu có một từ hoặc cụm từ vẫn có thể hoàn chỉnh về giao tiếp
Câu đặc biệt không được cấu tạo theo mô hình chủ ngữ–vị ngữ. Nó có thể gồm một từ hoặc cụm từ, được dùng để gọi–đáp, bộc lộ cảm xúc, thông báo sự xuất hiện, liệt kê sự vật hoặc xác định thời gian, nơi chốn.
Phải xét nhiệm vụ của câu trong đoạn: đang gọi ai, gợi cảm xúc gì, đặt cảnh ở đâu hay báo điều gì xuất hiện? Cùng hình thức ngắn có thể có chức năng khác. Không tự thêm chủ ngữ, vị ngữ rồi gọi những từ ấy là phần đã bị lược nếu ngữ cảnh không cho căn cứ.
Câu đặc biệt là phương tiện diễn đạt, không đồng nghĩa câu sai ngữ pháp. Tuy nhiên không phải mọi mảnh từ viết rời đều dùng được; phải phù hợp mạch và giúp người đọc nhận ý.
Ví dụ gọi và đặt cảnh
Ngữ liệu do BTVN biên soạn:
“Lan ơi! Nhóm đang chờ ở thư viện.” Câu đầu dùng để gọi Lan, không thuật việc Lan làm. Từ xưng gọi và dấu cảm thán tạo lời gọi độc lập.
“Buổi sớm. Sân trường còn vắng. Một vài chiếc lá xoay trên lối đi.” Câu đầu đặt mốc thời gian cho cảnh được kể sau. Trong cách viết này, nó là câu đặc biệt chỉ thời gian, không phải câu trả lời rút gọn cho một câu hỏi thời gian.
Có thể nối “Buổi sớm, sân trường còn vắng” thành câu với trạng ngữ, nhưng đó là thay cách tổ chức diễn đạt, không chứng minh bản ban đầu sai. Chọn cách nào tuỳ nhịp và mục đích của đoạn.
Củng cố kiến thức
Câu “Lan ơi!” trong ví dụ có chức năng gì?
Chưa có nội dung ấy trong lời gọi.
Không mang ý phủ định này.
Đúng: chức năng gọi thể hiện qua tên và ơi.
Câu không nêu nguyên nhân.
Lời giải
Đáp án C. Lan ơi là lời gọi độc lập hướng tới một người, còn câu tiếp mới báo tình huống. Cần đọc chức năng giao tiếp thay vì buộc câu gọi phải kể một hành động theo mô hình chủ ngữ–vị ngữ.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào đúng với “Buổi sớm.” trong đoạn?
Đúng: xác định chức năng theo mạch đang viết.
Đoạn không đặt câu hỏi ấy.
Không phải mọi câu không có động từ đều sai.
Không có căn cứ khôi phục Lan.
Lời giải
Đáp án A. Cụm chỉ thời gian được tổ chức thành câu riêng, đặt cảnh cho hai câu sau. Chức năng ấy đủ phù hợp trong đoạn; không cần suy ra chủ ngữ bị lược hoặc gán lỗi chỉ bằng độ ngắn.