Không kết luận chỉ từ một biểu hiện
Trong **Ba chàng sinh viên**, thầy Xôm phát hiện bản in đề thi bị xáo trộn sau khi ông rời phòng. Những mẩu gọt bút chì, vết cắt trên bàn và mẩu đất đen lẫn mùn cưa cho thấy đã có người vào chép đề. Một mẩu đất cùng loại còn xuất hiện trong phòng ngủ bên cạnh.
Ba sinh viên có những đặc điểm khiến thầy Xôm hoặc Oát-xơn chú ý: người học chưa tốt môn tiếng Hi Lạp, người có lối sống thiếu kỉ luật, người có hoàn cảnh khó khăn. Nhưng những đặc điểm ấy **chưa giải thích được dấu vết trong căn phòng**.
Hôm lần lượt tìm hiểu: người đứng ngoài có thể thấy bản in không, dấu đất từ đâu đến, vì sao dấu vết xuất hiện ở hai phòng. Ông kết hợp nhiều chi tiết và tìm bằng chứng bổ sung. Nhờ vậy, lời giải không dựa vào sự yêu ghét hoặc một nghi ngờ ban đầu.
Những chi tiết nối với nhau như thế nào?
Theo bản trích trong SGK, quá trình suy luận có thể được nhìn rõ qua các mối liên hệ sau:
| Chi tiết | Cách Hôm lí giải |
|---|---|
| Bản in có thể được nhìn thấy qua cửa sổ nếu người đứng ngoài đủ cao | Ghi-crít là người cao lớn. Đây là một căn cứ cần xét thêm, chưa phải kết luận duy nhất. |
| Đất đen lẫn mùn cưa ở bàn và phòng ngủ | Ghi-crít vừa tập nhảy xa; đất ở hố nhảy bám vào giày có đinh. Hôm lấy thêm mẫu đất tại sân nhảy để đối chiếu. |
| Vết cắt trên bàn và đất trong phòng ngủ | Khi nghe thầy Xôm trở về, Ghi-crít vội lấy giày trên bàn rồi chạy vào phòng ngủ để trốn; đinh giày để lại dấu vết. |
| Ben-ni-xtơ ngồi lại trên ghế | Ông che đôi găng tay Ghi-crít bỏ trên ghế, vì biết chúng có thể khiến người sinh viên bị lộ. |
Ghi-crít đi qua cửa sổ, nhìn thấy bản in và gặp cơ hội khi chìa khoá còn ở cửa. Lúc chép, anh đặt giày lên bàn. Việc thầy Xôm trở về từ lối khác khiến anh không kịp ra ngoài, phải trốn trong phòng ngủ. Chuỗi hành động ấy giải thích được nhiều dấu vết đã xuất hiện.
Một chi tiết chỉ có sức thuyết phục khi được đặt trong quan hệ với các chi tiết khác. **Cao lớn** không đồng nghĩa với có lỗi; **cư xử khó chịu** cũng không đủ xác định một người đã chép đề.
Phân tích do BTVN biên soạn theo bản trích, Lê Quang Toản dịch.
Củng cố kiến thức
Căn cứ nào làm giả thuyết liên quan đến giày của Ghi-crít thuyết phục hơn?
Đúng: bằng chứng ở sân tập được đối chiếu với dấu vết hiện trường.
Thái độ của Mắc Le-rờn không giải thích đất trên giày Ghi-crít.
Việc đi lại học bài không giải thích mẫu đất.
Ấn tượng về Ben-ni-xtơ không xác nhận nguồn gốc đất.
Lời giải
Đáp án A. Ghi-crít là vận động viên nhảy xa. Hôm kiểm tra hố nhảy, lấy mẫu đất đen lẫn mùn cưa và đối chiếu với đất tìm được trong căn phòng. Sự phù hợp ấy nối hoạt động của Ghi-crít với dấu vết, khác những nhận xét chỉ gây nghi ngờ về nhân vật khác.
Củng cố kiến thức
Vì sao việc Ben-ni-xtơ ngồi trên ghế trở thành chi tiết quan trọng?
Giày được đặt trên bàn rồi Ghi-crít mang theo khi trốn.
Người chép đề là Ghi-crít.
Đúng: đôi găng giúp lí giải hành động ngồi lại của ông.
Mẫu đất bổ sung do Hôm lấy tại sân nhảy, không phải vật Ben-ni-xtơ giấu.
Lời giải
Đáp án C. Ben-ni-xtơ nhận ra đôi găng của Ghi-crít trên ghế và ngồi che chúng. Chi tiết này giúp giải thích vì sao người thầy tin tưởng vẫn có hành động khó hiểu. Cần phân biệt găng trên ghế với giày trên bàn và đất ở hiện trường.