Vịnh cây vông: ẩn dụ và lời khen mỉa mai

“Vịnh cây vông” – Nguyễn Công Trứ, theo bản SGK: Biền, nam, khởi, tử, chẳng vun trồng, Cao lớn làm chi những thứ vông. Tuổi tác càng già, càng xốp xáp, Ruột gan không có, có gai chông. Ra tài lương đống không nên mặt, Dựa chốn phiên li chút đỡ lòng. Đã biết nòi nào thời giống nấy, Khen cho rứa cũng trổ ra bông. “Biền, nam, khởi, tử” là những loại cây quý được đặt bên vông. Câu hỏi “cao lớn làm chi” mở ra khoảng cách giữa hình dáng với giá trị. Hai câu thực tiếp tục nhấn càng già càng xốp, “ruột gan không có” mà lại có gai: vẻ ngoài không đi cùng phần cốt lõi. “Lương đống” là rường cột, còn dùng để chỉ người tài giữ trọng trách. Nói cây vông “ra tài lương đống không nên mặt” nối câu chuyện cây với người thiếu khả năng mà muốn làm việc lớn. “Phiên li” là phên giậu, bờ rào; hình ảnh làm nổi giới hạn của công dụng so với sự cao lớn phô ra. Những cách nói về tuổi tác, ruột gan, ra tài khiến cây mang nét con người. Qua đó, hình tượng cây phê phán sự không tương xứng giữa địa vị với thực tài.

“Rứa” nghĩa là thế, vậy. Câu cuối có chữ “khen”, nhưng trước đó bài liên tiếp chỉ ra sự rỗng, xốp và không làm nổi rường cột. Vì vậy, việc cây trổ bông không xoá được nhận xét về phần thực chất thiếu hụt. Lời khen mang sắc thái mỉa mai, khép lại tiếng cười đối với sự cao lớn mà vô dụng trong vai trò lớn. Điều bị phê phán không phải cứ ai cao hoặc nhiều tuổi đều kém; đó là sự không tương xứng giữa dáng vẻ, vị thế với tài năng và giá trị thật.