Đúng hoàn cảnh chứ không xoá mọi khác biệt
Từ địa phương được dùng ở một hoặc một số vùng; từ toàn dân có phạm vi dùng rộng hơn. Có từ khác âm mà gần nghĩa, có từ chỉ sự vật quen thuộc của vùng. Biết đối chiếu giúp hiểu văn bản, không có nghĩa mọi người trong một vùng đều dùng giống nhau.
Trong tác phẩm, từ địa phương có thể tạo giọng, không khí và dấu ấn nơi chốn. Cần chỉ ra nó xuất hiện trong lời ai, diễn đạt điều gì và giúp hình dung đời sống thế nào. Không chỉ nói “làm bài hay” hoặc mặc định dùng địa phương luôn sai.
Với thông báo cho người nhiều vùng, chọn từ toàn dân hoặc giải thích để tránh hiểu nhầm. Trong lời nhân vật, có thể giữ cách nói phù hợp và chú thích khi cần. Mục đích, người đọc và loại văn bản quyết định lựa chọn.
Ví dụ hai hoàn cảnh dùng “ni”
Các câu minh hoạ do BTVN biên soạn:
Trong lời nhân vật một truyện đặt ở miền Trung: “Bờ ni có lối xuống.” “Ni” có nghĩa “này”; giữ cách nói có thể gợi giọng địa phương. Nếu đối tượng đọc chưa quen, chú thích “ni: này” giúp hiểu.
Trong thông báo hướng dẫn chung cho người nhiều vùng: “Lối xuống ở bờ này” thường rõ hơn. Không phải vì ni không có giá trị, mà vì mục đích thông báo cần nhiều người hiểu ngay.
Nếu dùng từ địa phương khi phân tích một lời nhân vật, có thể đối chiếu nghĩa rồi giải thích tác dụng; không đổi lời trích mà vẫn nhận là nguyên văn.
Củng cố kiến thức
“Ni” trong câu minh hoạ có nghĩa toàn dân tương ứng nào?
Không phải nghĩa trong câu.
Ni không phủ định.
Câu này chỉ bờ này, không bờ kia.
Đúng: đối chiếu giúp hiểu câu.
Lời giải
Đáp án D. Trong bờ ni, ni tương ứng này. Nêu nghĩa rồi đặt vào câu giúp hiểu địa điểm được chỉ; không suy từ âm hoặc chọn nghĩa ở một từ khác.
Củng cố kiến thức
Vì sao thông báo chung có thể chọn “bờ này” thay “bờ ni”?
Đúng: lựa chọn theo đối tượng và nhiệm vụ.
Từ địa phương có giá trị trong ngữ cảnh phù hợp.
Thông báo khác lời nhân vật truyện.
Chính mục đích cần nơi chốn rõ.
Lời giải
Đáp án A. Dùng từ toàn dân trong thông báo phục vụ phạm vi người đọc rộng. Không phải phủ nhận giá trị cách nói địa phương; trong truyện có thể giữ để thể hiện giọng và vùng miền.