Một tiếng có thể dùng theo nhiều chức năng
Trợ từ đi kèm một từ ngữ để nhấn mạnh hoặc biểu thị thái độ đánh giá về điều được nói đến ở từ ngữ đó. Chẳng hạn, “chính” có thể nhấn đích xác đối tượng, “những” có thể gợi số lượng được đánh giá nhiều, “chỉ” có thể gợi phạm vi được giới hạn.
Nhận diện phải xét chức năng trong câu. Không phải mọi lần gặp “những” là trợ từ: từ này còn có thể đứng trước danh từ để xác định tập hợp số nhiều mà không mang ý đánh giá nhiều vượt mức. Không lấy mặt chữ thay cho phân tích nghĩa.
Khi giải thích, chỉ từ ngữ được đi kèm, nghĩa và thái độ được thêm. Có thể so câu bỏ từ để nhận ra khác biệt, nhưng cần giữ cấu trúc phù hợp; không nhận cứ bỏ được là chắc chắn trợ từ.
Ví dụ những ở hai cách dùng
Các câu do BTVN biên soạn:
A. “Nhóm phải chỉnh những năm lần mới hoàn thành.” Trong ngữ cảnh người nói bất ngờ về số lần chỉnh, “những” đứng trước số lượng năm lần, nhấn sự nhiều hơn mong đợi.
B. “Những bản nháp trên bàn cần được kiểm lại.” Ở đây “những” đứng trước danh từ bản nháp, biểu thị tập hợp số nhiều; câu chưa tự cho biết người nói thấy quá nhiều hay ít.
C. “Chính Lan đã kiểm nguồn này.” “Chính” nhấn đúng Lan là người làm, không phải một người khác. So với “Lan đã kiểm nguồn này”, câu vẫn nêu sự việc nhưng thêm sắc thái xác định đích xác.
Củng cố kiến thức
“Những” ở A được xác định là trợ từ từ căn cứ nào?
Đúng: chức năng nhấn và đánh giá xác định từ trong câu.
Ở A từ không đứng đầu, vị trí riêng cũng chưa đủ.
B cho thấy cách dùng khác.
Những không là tên đồ vật ở đây.
Lời giải
Đáp án A. Ngữ cảnh làm rõ người nói bất ngờ về số lần. Từ “những” đi kèm năm lần để nhấn lượng nhiều, khác với cách xác định số nhiều của bản nháp; phải xét chức năng, không học một nhãn cho mọi câu.
Củng cố kiến thức
“Chính” trong C góp nghĩa gì?
Câu không hỏi lấy thông tin.
Đúng: trợ từ nhấn đối tượng.
Không có thông tin số trang.
Không phải chức năng gọi đáp.
Lời giải
Đáp án B. Câu nêu sự việc Lan kiểm nguồn; “chính” thêm ý xác định đúng người đó. Nó không chỉ thay nghĩa tên Lan, không thêm số trang và không gọi đáp, nên giải thích phải gắn với chức năng nhấn đích xác.