Câu nói điều gì và người nói nhìn điều ấy thế nào?
Thành phần biệt lập không trực tiếp tham gia cấu trúc cú pháp và diễn đạt nghĩa sự việc của câu. Thành phần tình thái thể hiện thái độ, cách đánh giá của người nói, người viết đối với sự việc được nói tới. Những từ như có lẽ, dường như, chắc hẳn có thể thể hiện các mức độ tin cậy, nhưng cần xét cách dùng trong câu.
Muốn nhận diện, tìm phần cốt lõi cho biết điều đang được nói, rồi xem phần nào bổ sung cách người nói đánh giá điều ấy. Lược thành phần tình thái thường vẫn giữ được sự việc cơ bản nhưng mất sắc thái đánh giá; không có nghĩa lược đi thì toàn bộ thông điệp hoàn toàn như cũ.
Không coi mức chắc chắn trong lời nói là bằng chứng việc đã xảy ra. Một người dùng “chắc chắn” vẫn có thể đánh giá sai; kiểm sự thật cần căn cứ ngoài cách nói. Khi viết, lựa chọn mức độ tin phù hợp thông tin thực có, tránh khẳng định mạnh khi chưa kiểm.
Ví dụ điều chưa được xác nhận
Tình huống giả định do BTVN biên soạn: người nói thấy trời âm u nhưng chưa xem dự báo.
“Có lẽ, chiều nay trời sẽ mưa.” Phần sự việc là dự đoán trời mưa chiều nay; “có lẽ” thể hiện người nói chưa khẳng định chắc. Nếu bỏ cụm ấy, sự việc vẫn được nói đến nhưng mức dè dặt giảm đi.
“Chắc chắn chiều nay trời sẽ mưa” thể hiện độ tin mạnh hơn trong lời người nói; không tự chứng minh mưa sẽ xảy ra. Từ tình thái giúp đọc đúng cách đánh giá, không thay cho dữ liệu thời tiết. Ví dụ dùng để học tiếng Việt, không cung cấp dự báo thật.
Củng cố kiến thức
Trong câu “Có lẽ, chiều nay trời sẽ mưa”, “có lẽ” thực hiện chức năng nào?
Thời điểm là “chiều nay”.
Đúng: đây là thành phần tình thái.
Không phải thành phần nêu chủ thể.
Không tạo lời gọi.
Lời giải
Đáp án B. Tách phần sự việc là trời sẽ mưa chiều nay, rồi xác định phần biểu thị cách nhìn của người nói. “Có lẽ” làm dự đoán có mức dè dặt, không nói thời gian hay gọi người nghe; đó là chức năng tình thái.
Củng cố kiến thức
Việc đổi “có lẽ” thành “chắc chắn” cho phép kết luận nào?
Mức tin của lời nói chưa chứng minh sự thật.
Không có thành phần gọi.
Vẫn nói chiều nay.
Đúng: phân biệt thái độ với kiểm chứng.
Lời giải
Đáp án D. Tình thái cho biết cách người nói đánh giá thông tin. Mức khẳng định tăng nhưng thời gian và sự việc được dự đoán chưa thay. Không dùng một từ chắc chắn thay cho dữ liệu xác minh.