Một ý nhỏ có thể mở đầu cho tác phẩm
Có thể bắt đầu từ một hình ảnh, cảm xúc, kỉ niệm, con người hoặc sự việc khiến mình chú ý. Tưởng tượng giúp biến chất liệu ấy thành thế giới của tác phẩm; sáng tác không nhất thiết phải có điều thần kì.
**Chọn thể loại và ý tưởng.** Nếu muốn bộc lộ một cảm xúc qua hình ảnh, nhịp điệu, có thể thử viết thơ. Nếu muốn kể một sự việc có nhân vật và sự thay đổi, có thể thử viết truyện. Chọn hướng phù hợp điều muốn nói và khả năng thể hiện.
**Phác thảo.** Với thơ, ghi hình ảnh chính, mạch cảm xúc, từ ngữ và nhịp dự kiến. Với truyện, xác định nhân vật, tình huống, các sự việc, cách mở và kết thúc; nghĩ xem nhân vật lựa chọn, hành động thế nào. Có thể đặt nhan đề để gợi ý rồi chỉnh sau.
**Viết bản đầu.** Triển khai ý bằng hình ảnh, chi tiết, lời kể hoặc lời thoại cụ thể. Để nhân vật hành động và bộc lộ cảm xúc; lời bình có thể dùng nhưng không cần giải thích thay mọi chi tiết.
**Đọc và chỉnh.** Xem ý có rõ, các phần có nối nhau, chi tiết có phù hợp, từ ngữ có đúng điều muốn diễn đạt. Đọc thành tiếng để nhận chỗ vấp, sửa nhan đề và lỗi câu chữ. Không có một dàn ý hoặc nhan đề đúng duy nhất cho mọi sáng tác.
Phát triển ý tưởng về một góc sách
Ví dụ tìm ý do BTVN biên soạn.
**Ý tưởng ban đầu:** một người đang đọc dở thì được nhờ giúp xếp sách. Nếu chỉ kể “Lan giúp Nam rồi về”, truyện mới có một việc, chưa làm rõ điều đáng chú ý.
**Chọn điều muốn thể hiện:** sự quan tâm bắt đầu từ việc nhận ra nhu cầu của người khác; cùng làm còn cần biết lắng nghe. Từ đó tạo tình huống: Lan muốn đọc nốt truyện, nhưng Nam đang khó xoay xở với thùng sách; khi xếp, hai người lại có cách phân loại khác nhau.
**Phác mạch truyện:** mở ở khoảng yên tĩnh Lan đang đọc → Nam xuất hiện, Lan lựa chọn giúp → hai cách xếp không khớp, đôi bên trao đổi → cùng làm xong, Lan trở lại trang đọc trong cảm giác khác trước. Mỗi sự việc tạo một bước chuyển, không chỉ thêm việc cho truyện dài hơn.
**Dự kiến nhan đề:** Một buổi sáng ở góc sách. Tên gắn không gian và khoảng thời gian chứa sự thay đổi. Có thể chọn tên khác nếu vẫn phù hợp bản truyện thực sự viết.
Khi chỉnh, cần cho thấy vì sao Lan đứng dậy: chẳng hạn nhìn thấy Nam phải giữ thùng sách bằng cả hai tay. Chi tiết cụ thể nối hoàn cảnh với lựa chọn, tự nhiên hơn việc người kể chỉ tuyên bố nhân vật tốt bụng.
Củng cố kiến thức
Chi tiết nào giúp làm rõ động cơ Lan dừng đọc để giúp Nam trong ý tưởng trên?
Chi tiết địa chỉ chưa nối với lựa chọn lúc này.
Liệt kê màu bìa chưa giải thích nhu cầu được giúp.
Dữ kiện xuất bản chưa tạo động cơ cho hành động.
Đúng: hoàn cảnh khiến Lan nhận ra việc cần giúp.
Lời giải
Đáp án D. Nhân vật nhận thấy Nam khó mở cửa vì đang giữ thùng sách nên có lí do cụ thể để đứng dậy. Chi tiết nối quan sát với hành động, giúp thể hiện sự quan tâm qua sự việc thay vì chỉ nhận xét chung.
Củng cố kiến thức
Sau khi viết bản đầu, cách chỉnh nào phù hợp nhất với ý tưởng đã nêu?
Lời thoại phù hợp có thể góp phần thể hiện nhân vật.
Đúng: chỉnh theo mạch truyện và điều muốn thể hiện.
Bất ngờ vẫn cần nối hợp lí với câu chuyện.
Dàn ý có thể điều chỉnh khi bản viết cần thay đổi.
Lời giải
Đáp án B. Chỉnh sửa cần xét quan hệ giữa ý định và cách thể hiện. Ở truyện này, các sự việc nên làm rõ vì sao nhân vật lựa chọn, trao đổi ra sao và thay đổi thế nào. Không phải cứ thêm bất ngờ hoặc giữ nguyên dàn ý là truyện sẽ tốt hơn.