Sắc thái nghĩa và lựa chọn từ ngữ

Từ gần nghĩa có thể tạo thái độ khác

Sắc thái nghĩa là phần nghĩa bổ sung, thể hiện thái độ, tình cảm, sự đánh giá của người dùng đối với điều được nói tới. Các từ gần nhau về nghĩa cơ bản có thể khác về mức độ, sự trang trọng, sắc thái tích cực hoặc tiêu cực. “Chậm rãi” thường gợi nhịp không vội, có thể phù hợp sự bình tĩnh; “chậm chạp” thường nhấn tốc độ thiếu nhanh nhẹn với đánh giá không thuận. “Phụ nữ” và “đàn bà” cũng không dùng thay nhau máy móc: phải xét mục đích và ngữ cảnh, không nhận mọi cách dùng một từ là xúc phạm. Khi sửa câu, hỏi người viết muốn bộc lộ thái độ gì, ai đọc hoặc nghe, đang dùng trong cảnh nào. Từ Hán Việt nhiều khi tạo sắc thái trang trọng, cổ kính, nhưng không phải cứ Hán Việt là hay hơn hoặc phù hợp mọi câu.

Ví dụ thay từ làm đổi đánh giá

Các câu minh hoạ do BTVN biên soạn: A. “Lan chậm rãi trình bày từng bước để người nghe theo kịp.” B. “Lan chậm chạp trình bày từng bước để người nghe theo kịp.” A phù hợp mục đích diễn đạt từ tốn, có ý thức giúp người nghe. B đưa vào sắc thái đánh giá nhịp nói thiếu nhanh nhẹn, dễ lệch điều câu đang muốn ghi nhận. Hai từ cùng liên quan tốc độ không nhanh, nhưng sắc thái không giống nhau. Trong thông báo trang trọng về một hoạt động dành cho phụ nữ, “phụ nữ” thường phù hợp hơn cách gọi khẩu ngữ “đàn bà”. Điều này là lựa chọn theo nhiệm vụ, không kết luận từ khẩu ngữ ấy sai trong mọi câu chuyện hoặc lời nhân vật.

Củng cố kiến thức

Để ghi nhận cách Lan nói từ tốn cho người nghe theo kịp, từ nào phù hợp hơn trong ví dụ?

AChậm chạp, vì cứ nhịp không nhanh là sắc thái giống nhau.BChậm rãi, vì phù hợp thái độ ghi nhận và mục đích hỗ trợ người nghe.CLôi thôi, vì cũng là từ miêu tả.DGian nan, vì nghe trang trọng hơn.

Củng cố kiến thức

Nguyên tắc nào đúng khi lựa chọn từ gần nghĩa?

AChỉ xét số tiếng, không xét người đọc.BLuôn thay từ thuần Việt bằng từ Hán Việt.CXét cả nghĩa cơ bản, sắc thái và ngữ cảnh, không thay máy móc.DXem mọi từ khẩu ngữ là sai chính tả.