Không dừng ở việc gọi tên biện pháp
**So sánh** đặt các sự vật bên nhau để làm nổi bật nét tương đồng; thường có từ như, tựa, giống… nhưng phải xét quan hệ giữa các hình ảnh.
**Ẩn dụ** gọi hoặc diễn tả sự vật bằng hình ảnh khác có nét tương đồng. **Nhân hoá** gọi, tả sự vật không phải người bằng từ ngữ vốn dùng cho con người, làm sự vật trở nên gần gũi, sinh động.
Khi phân tích, cần chỉ đúng từ ngữ, hình ảnh rồi giải thích: cách nói ấy giúp hình dung điều gì rõ hơn, gợi sắc thái nào trong đoạn văn? Nhận xét “làm câu văn hay hơn” chưa nói được tác dụng cụ thể.
Cảnh thiên nhiên trong Lặng lẽ Sa Pa
Phân tích do BTVN biên soạn theo bản trích của Nguyễn Thành Long trong SGK.
**Ẩn dụ:** hình ảnh **ngón tay bằng bạc** gợi những cành thông thon, vươn lên và óng ánh dưới nắng. Nét tương đồng về hình dáng, ánh sáng giúp người đọc thấy vẻ tinh tế của cây rừng.
**Nhân hoá:** cây tử kinh được tả như biết nhìn và nhô đầu lên. Những đặc điểm, hành động của người khiến cây cối hiện lên có dáng vẻ, có sự giao hoà.
**So sánh:** rừng cây rực lên dưới nắng được ví với một bó đuốc lớn. Hình ảnh bó đuốc làm nổi bật ánh sáng, sức rực rỡ của cảnh rừng.
Các cách diễn đạt phối hợp tạo bức tranh nhiều màu sắc, ánh sáng và chuyển động, góp phần làm nên chất thơ. Không nên từ hình ảnh so sánh với bó đuốc kết luận rằng rừng đang xảy ra cháy thật.
Giải thích tác dụng trong câu tự biên soạn
Ví dụ do BTVN biên soạn: “Những ngọn cỏ nghiêng đầu đón giọt sương.”
“Nghiêng đầu đón” vốn là cách nói về hành động của người, được dùng để tả ngọn cỏ: đó là nhân hoá. Cách diễn đạt giúp hình dung cỏ khẽ nghiêng, giọt sương nhẹ nhàng và cảnh buổi sớm gần gũi, có sức sống.
Lời phân tích đi từ dấu hiệu cụ thể đến điều được gợi tả, không chỉ nói câu có nhân hoá. Nếu đoạn văn mang sắc thái khác, phần giải thích cũng cần thay đổi theo ngữ cảnh ấy.
Củng cố kiến thức
Giải thích nào phù hợp hình ảnh “ngón tay bằng bạc” trong cảnh rừng Sa Pa?
Hình ảnh đang dùng cách gọi chuyển đổi, không có cấu trúc so sánh trực tiếp như phương án nêu.
Đúng: cần chỉ nét tương đồng về dáng cành và ánh sáng.
Đoạn văn tả cảnh cây trong nắng, không nói việc treo đồ vật.
Hình ảnh nghệ thuật không phải kết luận sinh học về cây.
Lời giải
Đáp án B. Cành thông được gợi bằng hình ảnh những ngón tay bằng bạc nhờ nét tương đồng về hình dáng thon, vươn lên và ánh sáng óng. Đây là ẩn dụ; nó làm cảnh cây rừng vừa rõ hình vừa giàu sức gợi. Không nên hiểu thành đồ bạc treo thật hoặc chỉ gọi tên biện pháp mà bỏ nét tương đồng.
Củng cố kiến thức
Câu tự biên soạn về ngọn cỏ dùng nhân hoá ở đâu và có tác dụng gì?
Giọt sương tự nó chưa phải cách dùng từ chỉ hành động của người.
Nhân hoá tạo cách hình dung nghệ thuật, không chứng minh cây có suy nghĩ như người.
Đúng: chỉ rõ từ ngữ vốn dùng cho người và nét cảnh được gợi.
Những chỉ lượng số nhiều trong câu này, không tạo tiếng cảm thán.
Lời giải
Đáp án C. “Nghiêng đầu đón” là hành động của người được dùng cho ngọn cỏ. Cách nói khiến cỏ như đang chủ động đón giọt sương, giúp cảnh buổi sớm trở nên nhẹ nhàng, gần gũi và sinh động. Phân tích cần có cả dấu hiệu và tác dụng, không chuyển hình ảnh nghệ thuật thành một kết luận về sự vật thật.