Nhận ra sự đối lập trong truyện
Đối lập là đặt những sự việc, hình ảnh hoặc nhân vật khác nhau rõ rệt bên cạnh nhau để làm nổi bật đặc điểm. Trong truyện, sự đối lập có thể thể hiện ở mục đích, thái độ, cách hành động và kết quả.
Ở bản trích “Quang Trung đại phá quân Thanh”, cần chú ý sự chủ động, sáng suốt và khí thế tiến công của Quang Trung bên cạnh sự chủ quan rồi hoảng loạn của Tôn Sĩ Nghị. Cảnh vua tôi Lê Chiêu Thống chạy theo quân Thanh còn cho thấy tình cảnh của những người dựa vào lực lượng ngoại xâm.
Người kể lựa chọn hành động, lời nói, cảnh tượng để làm nổi bật các phía. Vì vậy, khi nêu thái độ ca ngợi hay phê phán, cần dựa vào cách nhân vật được miêu tả, không chỉ nói người kể “thích” hoặc “không thích” một nhân vật.
Cùng đứng trước cuộc chiến, hành động khác nhau
Phân tích do BTVN biên soạn theo bản trích trong SGK.
Quang Trung chuẩn bị lực lượng, tính phương án đánh và trực tiếp chỉ huy. Trái lại, Tôn Sĩ Nghị chủ quan, thiếu phòng bị. Khi nghe tin quân Tây Sơn tiến đến, viên tướng này hoảng sợ, vội bỏ chạy. Quân lính theo sau rối loạn, chen nhau qua cầu. Cách kể dồn dập làm rõ sự tan rã của một đạo quân tưởng đang nắm ưu thế.
Vua tôi Lê Chiêu Thống chạy theo quân Thanh trong cảnh khốn quẫn. Họ không làm chủ được tình thế và phụ thuộc vào phía ngoại xâm. Cảnh chạy trốn làm nổi bật kết cục của lựa chọn ấy, đồng thời tăng sức tương phản với người anh hùng đứng lên bảo vệ đất nước.
Qua thế đối lập, bản trích ca ngợi Quang Trung và chiến thắng chống ngoại xâm; phê phán quân xâm lược cùng những kẻ dựa vào chúng. Tác dụng của cách kể không chỉ là giúp nhớ ai thắng, ai thua, mà còn khiến phẩm chất và thái độ của từng phía hiện lên rõ rệt.
Củng cố kiến thức
Cặp chi tiết nào thể hiện rõ sự đối lập giữa hai người chỉ huy?
Đúng. Hai cách hành động khác nhau làm rõ phẩm chất mỗi phía.
Bản trích nhấn mạnh sự chủ quan của Tôn Sĩ Nghị.
Nhận xét đảo ngược hành động của hai nhân vật.
Cả hai đều là nhân vật được kể trong bản trích.
Lời giải
Đáp án A. Quang Trung sáng suốt chuẩn bị, tổ chức và trực tiếp chỉ huy; Tôn Sĩ Nghị thiếu phòng bị rồi hoảng sợ chạy trước. Đặt hai phía cạnh nhau làm nổi bật tài trí của người anh hùng và sự thất bại của tướng xâm lược.
Củng cố kiến thức
Cảnh quân Thanh chen nhau tháo chạy có tác dụng gì trong mạch truyện?
Những chi tiết rối loạn cho thấy điều ngược lại.
Nhịp kể dồn dập làm rõ sự hoảng loạn, không nhằm miêu tả vẻ đẹp phong cảnh.
Đúng. Cảnh tượng vừa khắc hoạ thất bại vừa tạo thế đối lập.
Cảnh này thuộc kết quả của cuộc tiến đánh đã diễn ra.
Lời giải
Đáp án C. Các hành động vội vã, chen lấn cho thấy đội quân xâm lược đã tan rã về tổ chức và tinh thần. Đặt ở phần sau chiến thắng, cảnh tượng làm rõ kết quả cuộc chiến và tương phản với sức tiến công của quân Tây Sơn.