Từ nội dung chính đến nhận định được chứng minh
Kiểm tên tác phẩm, tác giả, bản đang đọc và phạm vi đề. Tóm nội dung vừa đủ để định hướng, tìm chủ đề từ tình huống và lựa chọn nhân vật. Chọn vài nét nghệ thuật nổi bật: cốt truyện, cách dựng nhân vật, người kể, ngôn ngữ hoặc hình ảnh; giải thích quan hệ với ý nghĩa.
Mở bài giới thiệu và nêu nhận định chung. Thân bài làm rõ nội dung chính, chủ đề và các nét nghệ thuật bằng những luận điểm có căn cứ. Có thể bố trí ý linh hoạt, nhưng không tách nội dung–nghệ thuật thành hai danh sách không nối. Kết bài khái quát giá trị và điều tác phẩm gợi suy nghĩ.
Khi viết mỗi đoạn, nêu nhận xét, dẫn ngắn đúng hoặc thuật chi tiết trung thực, rồi phân tích. Khi chỉnh, kiểm đã chỉ tác dụng hay mới kể; căn cứ có đúng bản và đủ cho kết luận không. Chưa đọc toàn tác phẩm thì không phân tích toàn bộ như đã đọc, cần làm rõ phạm vi bản trích.
Ví dụ giải thích cách kể qua đôi mắt
Đoạn phân tích minh hoạ do BTVN biên soạn theo bản trích “Mắt sói” của Đa-ni-en Pen-nắc, Ngân Hà dịch trong SGK:
“Cách mở hồi ức qua đôi mắt khiến cuộc gặp không dừng ở quan sát vẻ ngoài. Khi nhìn vào mắt nhau, Phi Châu và Sói Lam được đặt trước những mất mát cùng các mối gắn bó trong đời đối phương. Hai câu chuyện khác nhau về con người và không gian nhờ đó có một điểm gặp là nhu cầu được hiểu, được chia sẻ. Khung gặp và hai mạch hồi ức góp phần làm rõ vẻ đẹp cảm thông.”
Đoạn nêu cách tổ chức, chỉ chi tiết mắt và hồi ức, rồi giải thích nó tạo quan hệ giữa hai cuộc đời ra sao. Đây là phân tích tác dụng của cốt truyện, không chỉ nhận xét “đa tuyến nên hay”.
Một bài hoàn chỉnh còn cần giới thiệu, làm rõ những căn cứ khác trong phạm vi đã đọc và kết luận. Không chép lại toàn diễn biến để thay cho các bước giải thích ấy.
Củng cố kiến thức
Câu “cốt truyện đa tuyến nên rất hay” cần bổ sung gì để thành phân tích?
Đúng: từ nhãn hình thức tới tác dụng được chứng minh.
Tính từ chưa tạo lập luận.
Tiểu sử không tự giải thích cách kể.
Chép thoại không thay giải thích.
Lời giải
Đáp án A. Cần cho thấy hai mạch là gì, điểm chuyển và khung nối như thế nào, rồi vì sao góp phần cảm thông. Chỉ gọi tên cấu trúc và khen chưa chứng minh; đoạn minh hoạ thực hiện thêm những bước ấy.
Củng cố kiến thức
Vai trò của phần tóm nội dung trong bài phân tích là gì?
Tóm chỉ là cơ sở, không thay nhiệm vụ phân tích.
Đúng: giữ đúng mức và chức năng.
Không nhận sự kiện tự thêm thành nguồn.
Độ dài không bảo đảm đúng nhiệm vụ.
Lời giải
Đáp án B. Tóm giúp hiểu điều được bàn nhưng bài cần giải thích tác phẩm tạo ý nghĩa ra sao. Nếu chỉ kể toàn diễn biến, người viết chưa chứng minh nhận định về chủ đề và nghệ thuật; vì vậy tóm vừa đủ cho mạch lập luận.