Chọn cách tổ chức theo mạch bài thơ
Đọc kĩ bài, kiểm nhan đề, tác giả, thể thơ và bản dùng; tìm hình tượng, mạch ý, cảm xúc. Chọn một vài nét nghệ thuật thực sự góp phần biểu đạt, như vần, nhịp, đối, đảo, hình ảnh hoặc từ gợi tả. Thông tin tác giả, hoàn cảnh sáng tác chỉ đưa khi có nguồn liên quan.
Mở bài giới thiệu và nêu ý kiến chung. Thân bài phân tích nội dung, khái quát chủ đề, làm rõ nét hình thức đặc sắc; có thể gắn nghệ thuật vào từng phần nội dung thay vì chia cứng hai mục. Kết bài khẳng định giá trị và ý nghĩa đã được phân tích.
Khi viết đoạn, đưa nhận xét, dẫn hoặc thuật chi tiết, giải thích hiệu quả rồi nối về ý chính. Chỉnh những chỗ chỉ liệt kê luật, chỉ khen hoặc kể bài thơ thành văn xuôi. Phân tích khác ghi cảm xúc: cảm xúc có thể xuất hiện nhưng phải triển khai lí lẽ, căn cứ và đánh giá.
Ví dụ đoạn phân tích một nét của Thu điếu
Đoạn do BTVN biên soạn, dựa trên văn bản Nguyễn Khuyến đã đọc:
“Trong ‘Thu điếu’, chuyển động nhẹ góp phần làm rõ sự tĩnh lặng của cảnh làng quê. Sóng chỉ hơi gợn, lá khẽ đưa, còn thuyền lại nhỏ trong mặt ao trong. Các từ chỉ mức độ ít làm cảnh không bất động mà vẫn rất yên. Đến âm cá đớp cuối bài, người đọc cảm thấy một tiếng động nhỏ được nhận ra rõ giữa nền vắng. Cách kết hợp động và tĩnh cho thấy sự quan sát tinh tế, đồng thời gợi nhịp cảm xúc trầm lắng của người trong cảnh.”
Nhận xét nằm đầu đoạn; chi tiết ở giữa; phần cuối giải thích hiệu quả và nối về cảm xúc. Khi phát triển toàn bài, còn cần phân tích điểm nhìn, dáng người và các nét phù hợp khác, không dùng riêng đoạn này thay toàn bộ bài.
Nếu chỉ thêm một bảng bằng–trắc mà không nói nó liên quan âm hưởng hay cách biểu đạt ra sao, phần phân tích nghệ thuật vẫn chưa hoàn thành.
Củng cố kiến thức
Điều nào giúp đoạn mẫu là phân tích, không chỉ liệt kê cảnh?
Dấu ghi tên chưa đủ phân tích.
Đúng: nối bằng chứng với hiệu quả.
Độ dài không quyết định nhiệm vụ.
Đoạn có chi tiết làm căn cứ.
Lời giải
Đáp án B. Phân tích cần trả lời vì sao cách dùng từ, đặt chi tiết có tác dụng. Đoạn giải thích chuyển động nhẹ và âm nhỏ làm rõ nền yên, không chỉ kể ao, lá, sóng.
Củng cố kiến thức
Bảng niêm, luật trong bài phân tích nên được dùng thế nào?
Hình thức không thay việc đọc ý nghĩa.
Gọi tên chưa đủ giải thích tác dụng.
Đúng: dữ liệu hình thức phải được đưa vào lập luận.
Kí hiệu phải rõ và cần thiết.
Lời giải
Đáp án C. Nhận diện thi luật là bước đầu. Bài phân tích cần chọn nét có giá trị đối với nhận xét và giải thích; không phải cứ lập bảng là đã nói được cái hay của bài thơ.