Từ dấu hiệu đến chức năng
Từ tượng hình gợi dáng, vẻ, trạng thái; từ tượng thanh mô phỏng âm thanh. Yếu tố Hán Việt cùng âm có thể khác nghĩa; từ gần nghĩa có thể khác sắc thái. Cần đọc toàn câu và tình huống để chọn cách giải thích, không đoán chỉ từ một tiếng.
Đảo ngữ thay trật tự thông thường để nhấn một thành phần hoặc tạo hiệu quả khác. Câu hỏi tu từ có hình thức hỏi nhưng phục vụ khẳng định, phủ định, biểu cảm; nghĩa hàm ẩn cần căn cứ từ lời và ngữ cảnh. Không lấy dấu câu làm tiêu chí duy nhất.
Đoạn diễn dịch nêu câu chủ đề đầu; quy nạp ở cuối; phối hợp ở cả hai đầu; song song không có câu chủ đề nhưng các ý cùng hướng một chủ đề. Trước khi chỉ vị trí, phải nhận ra chức năng khái quát của câu.
Một đoạn và hai tình huống để đối chiếu
Ngữ liệu do BTVN biên soạn:
**Đoạn:** “Góp ý có lí do giúp việc sửa bài rõ hướng. Người đọc biết vì sao một thông tin chưa phù hợp. Người viết có thể kiểm lại nguồn trước khi quyết định sửa.” Câu đầu khái quát, hai câu sau làm rõ, nên tổ chức diễn dịch.
**Tình huống A:** thấy nhóm vừa hoàn thành việc khó bằng phối hợp, một người nói “Ai lại không vui trước sự giúp đỡ ấy?” Trong cảnh này câu khẳng định niềm vui bằng hình thức hỏi, không đòi liệt kê tên người không vui.
**Tình huống B:** người nói cần biết ai phụ trách một công việc, hỏi “Ai phụ trách phần này?” Đây là câu hỏi cần thông tin. Cùng có “ai” và dấu hỏi không có nghĩa hai câu cùng chức năng.
Củng cố kiến thức
Kiểu đoạn minh hoạ được xác định từ căn cứ nào?
Số câu không xác định kiểu đoạn.
Đúng: xét chức năng và vị trí câu chủ đề.
Câu đầu bao quát hai câu sau.
Dấu chấm không tự tạo khái quát ở hai đầu.
Lời giải
Đáp án B. Hai câu sau giải thích ích lợi của góp ý có lí do đối với người đọc và người viết. Câu đầu nêu ý chung ở đầu, nên là diễn dịch; không chỉ dùng số câu hoặc dấu chấm để nhận diện.
Củng cố kiến thức
Câu hỏi ở tình huống A có tác dụng nào trong cảnh đã nêu?
Người nói đang bộc lộ cảm xúc, không hỏi danh sách.
Không có yêu cầu ấy.
Không nhằm lấy thông tin phân công.
Đúng: chức năng tu từ rõ từ ngữ cảnh.
Lời giải
Đáp án D. Tình huống đã cho người nói vui vì nhóm giúp nhau, nên câu có hình thức hỏi để nhấn cảm xúc. Từ “ai” riêng không quyết định: ở B cùng từ ấy lại nhằm hỏi thông tin thật.
Củng cố kiến thức
Muốn diễn đạt “một bước chân không vội để quan sát kĩ”, lựa chọn nào hợp sắc thái hơn?
Đúng: phù hợp nhịp từ tốn và mục đích quan sát.
Sắc thái chê lệch điều muốn diễn đạt.
Không nói nhịp đi.
Không nói tốc độ bước chân.
Lời giải
Đáp án A. Điều cần diễn đạt là từ tốn để quan sát, không phải đánh giá thiếu nhanh nhẹn. Chọn từ cần nghĩa và sắc thái phù hợp; từ cùng liên quan không nhanh chưa chắc dùng thay được.
Củng cố kiến thức
“Thuỷ” trong “thuỷ triều” và “thuỷ” trong “khởi thuỷ” nên được giải thích thế nào?
Thuỷ triều liên quan nước.
Khởi thuỷ có nghĩa về sự bắt đầu.
Đúng: hai yếu tố đồng âm khác nghĩa.
Các yếu tố có nghĩa nhưng không gán máy móc.
Lời giải
Đáp án C. Đọc nghĩa từng từ: thuỷ triều thuộc hiện tượng nước, khởi thuỷ thuộc sự bắt đầu. Cùng một âm chưa chứng minh cùng yếu tố mang nghĩa, nên phải đối chiếu từ và ngữ cảnh.