Bài thơ và những từ cần hiểu
**Chiều hôm nhớ nhà — Bà Huyện Thanh Quan**
Trời chiều bảng lảng bóng hoàng hôn,
Tiếng ốc xa đưa vẳng trống đồn.
Gác mái ngư ông về viễn phố,
Gõ sừng mục tử lại cô thôn.
Ngàn mai gió cuốn chim bay mỏi,
Dặm liễu sương sa khách bước dồn.
Kẻ chốn Chương Đài người lữ thứ,
Lấy ai mà kể nỗi hàn ôn.
Bản thơ theo SGK Ngữ văn 8, tập một, phần Ôn tập học kì I.
**Tiếng ốc** là tiếng tù và; **ngư ông** là người đàn ông đánh cá; **viễn phố** là bến sông xa; **mục tử** là trẻ chăn trâu; **cô thôn** là xóm lẻ, có phần heo hút. Trong bài, **Chương Đài** có thể hiểu là nơi quê nhà, **lữ thứ** chỉ đất khách quê người; **nỗi hàn ôn** là những điều vui buồn muốn tâm sự.
Hiểu những từ này mới thấy rõ sự cách xa: người ở quê nhà và người nơi đất khách không cùng một chốn, nên nỗi niềm khó có người chia sẻ.
Từ hình thức đến mạch cảm xúc
Bài thơ có tám câu, mỗi câu bảy tiếng, thuộc thể **thất ngôn bát cú Đường luật**. Các tiếng cuối câu 1, 2, 4, 6, 8 là hôn – đồn – thôn – dồn – ôn, cùng hiệp vần bằng. Hai cặp câu 3–4 và 5–6 có phép đối.
Ở câu 3–4, hoạt động gác mái, gõ sừng được đưa lên trước chủ thể ngư ông, mục tử. **Đảo ngữ** khiến những hoạt động trong cảnh chiều nổi bật hơn; **phép đối** tạo sự cân xứng giữa hai câu. Cần phân biệt hai biện pháp, không xem chúng là hai tên gọi của cùng một hiện tượng.
| Phần thơ | Cảnh và tình gắn với nhau thế nào? |
| --- | --- |
| Hai câu đầu | Bóng hoàng hôn và âm thanh từ xa gợi không gian cuối ngày, làm nền cho nỗi nhớ. |
| Hai câu 3–4 | Ngư ông, mục tử trở về bến, về thôn. Cảnh có con người và sinh hoạt, không hoàn toàn vắng bóng người. |
| Hai câu 5–6 | Cánh chim mỏi, sương sa, bước khách dồn gợi sự mệt mỏi, vội vã của người còn trên đường xa. |
| Hai câu cuối | Sự cách biệt giữa người ở quê nhà với người lữ thứ được nói rõ; lời muốn kể nỗi niềm mà không biết cùng ai bộc lộ nỗi cô đơn. |
Sáu câu đầu thể hiện tâm trạng qua cảnh; hai câu cuối bộc lộ trực tiếp hơn. Cảnh người trở về càng làm nổi bật tình cảnh của người đi xa. Vì vậy, phân tích cần nối các hình ảnh với nhau, không tách thành một đoạn tả phong cảnh thuần tuý rồi mới nhắc đến nỗi nhớ.
Ví dụ phân tích một sự đối chiếu
Phân tích do BTVN biên soạn:
Ở hai câu 3–4, ngư ông và mục tử đều có nơi trở về sau một ngày lao động. Đến câu 6, người khách vẫn bước đi trong sương chiều; hình ảnh ấy đặt người lữ thứ vào một tình cảnh khác với những người đang trở về bến, về thôn. Sự đối chiếu giúp nỗi nhớ nhà hiện lên từ cảnh chứ không chỉ từ nhan đề.
Hai câu cuối gọi rõ hai phía quê nhà và đất khách. Lời “Lấy ai mà kể nỗi hàn ôn” không nhằm tìm một danh sách người để trò chuyện, mà bộc lộ cảm giác thiếu người chia sẻ. Bởi vậy, cảnh chiều và lời giãi bày cùng hướng tới nỗi cô đơn, nhớ nhà.
Đoạn phân tích đã chọn chi tiết, chỉ ra quan hệ giữa chúng rồi giải thích ý nghĩa. Không cần suy đoán một địa điểm hay biến cố riêng trong đời tác giả khi văn bản đang học chưa cho căn cứ.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào phân biệt đúng đảo ngữ và phép đối ở hai câu 3–4?
Số tiếng và số câu là dấu hiệu thể thơ, không phải định nghĩa hai biện pháp này.
Đúng: cần xét trật tự trong câu và sự tương ứng giữa hai câu.
Hai tiếng cuối phố, thôn không tạo hiện tượng đảo ngữ; đối cũng không phải chép lại câu.
Ở đây không đổi chỗ hai câu; những hoạt động tương ứng vẫn có thể tạo phép đối.
Lời giải
Đáp án B. Trật tự thông thường có thể diễn đạt là ngư ông gác mái, mục tử gõ sừng; bài thơ đưa hoạt động lên trước nên có đảo ngữ. Giữa hai câu, các thành phần gác mái/gõ sừng, ngư ông/mục tử, về viễn phố/lại cô thôn tương ứng với nhau, tạo phép đối. Đối không nhất thiết phải đối lập hoàn toàn về nghĩa.
Củng cố kiến thức
Cách hiểu nào phù hợp nhất với quan hệ cảnh–tình trong toàn bài?
Bài có ngư ông, mục tử và người khách; không thể nói không có sinh hoạt.
Người khách vẫn ở đất khách, không phải đã gặp người thân tại quê nhà.
Đúng: cảnh và lời giãi bày phối hợp thể hiện tâm trạng.
Cánh chim mỏi, bước khách và cảnh người về góp phần chuẩn bị cho lời giãi bày.
Lời giải
Đáp án C. Ngư ông, mục tử trở về, còn người khách vẫn bước đi trong sương chiều. Sự khác biệt ấy cùng hình ảnh chim mỏi gợi nỗi niềm của người xa nhà. Hai câu cuối nêu sự cách xa và thiếu người tâm sự, làm rõ tâm trạng đã được gửi vào cảnh ở sáu câu đầu.