Gần nghĩa không có nghĩa thay thế nguyên vẹn
Hai từ có thể cùng chỉ một sự vật hoặc trạng thái nhưng khác sắc thái, mức độ, cách gợi hình, gợi âm. Khi thử thay, cần xem câu còn tự nhiên không và điều được nhấn có giữ nguyên không.
**“Đôi” và “hai”** đều có thể chỉ số lượng hai. Tuy nhiên, đôi còn gợi hai cá thể gắn với nhau thành một cặp. Trong Đồng chí, dùng đôi cho hai người vốn xa lạ còn chuẩn bị cho sự tương đồng, gắn bó về sau; thay bằng hai vẫn báo số lượng nhưng giảm sắc thái ấy.
Khi phân tích từ, không chỉ tìm một từ đồng nghĩa rồi dừng. Cần nói chính từ được chọn giúp cảm nhận cảnh, người và tâm trạng ra sao.
Đặt từ trở lại hình ảnh của câu
Phân tích do BTVN biên soạn theo các ngữ liệu SGK.
| Từ trong ngữ cảnh | Nghĩa và điều được gợi thêm |
| --- | --- |
| Lung lay, nói về gian nhà trong Đồng chí. | Không vững, rung lắc khi gió thổi; làm rõ cảnh nghèo và nỗi lo của người đi xa. |
| Lộng gió trong Lá đỏ. | Gió thổi mạnh ở nơi cao, rộng, thoáng; gợi không gian khoáng đạt của Trường Sơn. |
| Ào ào khi tả rừng lá đỏ. | Gợi âm thanh mạnh, liên tiếp và chuyển động của lá; cộng hưởng với khí thế hành quân. |
| Vội vã khi nói về đoàn quân. | Khẩn trương, gấp gáp; thể hiện yêu cầu đi nhanh về phía tiền tuyến. |
| Trắng loá khi tả hàm răng trên khuôn mặt nhem nhuốc trong truyện. | Không chỉ trắng mà còn như sáng bật lên, tương phản với khuôn mặt lấm bẩn. |
**Lung lay** là từ láy. Trong ba từ xa lạ, tri kỉ, lung lay, không phải cứ có tiếng gần âm nhau đều là từ láy: xa lạ và tri kỉ được tạo từ các tiếng có nghĩa, không cùng cách cấu tạo với lung lay.
Thay trắng loá bằng trắng tinh vẫn nói độ trắng nhưng giảm ấn tượng sáng bật trên nền mặt nhem nhuốc. Như vậy, nghĩa gần nhau chưa giữ nguyên hiệu quả miêu tả.
Củng cố kiến thức
Điều gì có thể giảm đi khi thay “đôi” bằng “hai” trong cách nói về anh và tôi?
Cả hai từ đều có thể chỉ số lượng hai.
Đúng: phân biệt nghĩa số lượng với sắc thái kết đôi.
Dòng thơ nói họ vốn xa lạ, không từng quen từ trước.
Đôi và hai đều một tiếng.
Lời giải
Đáp án B. Hai chỉ số lượng; đôi ngoài số lượng còn gợi một cặp có quan hệ gắn bó. Đặt trong mạch từ xa lạ đến tri kỉ, đồng chí, sắc thái ấy có ý nghĩa. Thay từ không làm mất số lượng hai hoặc đổi số tiếng, nhưng có thể làm giảm cách gợi sự kết đôi.
Củng cố kiến thức
Trong hình ảnh hàm răng trên khuôn mặt nhem nhuốc, “trắng loá” khác “trắng tinh” nổi bật ở điểm nào?
Từ không nói về số lượng.
Không có nghĩa bị thương trong từ này.
Từ vẫn tả màu trắng.
Đúng: sắc thái ánh sáng làm hình ảnh nổi rõ.
Lời giải
Đáp án D. Trắng loá vừa chỉ màu trắng vừa gợi cảm giác sáng bật, nên hàm răng nổi lên trên nền mặt nhem nhuốc. Trắng tinh cũng nói độ trắng nhưng không nhấn hiệu ứng ánh sáng như vậy. Để giải thích giá trị từ, phải xét nó cạnh những từ tạo bối cảnh miêu tả.