Không biến điều mong ước thành sự kiện đã xảy ra
Lời kể có thể đưa người đọc theo việc hiện tại, trở về kí ức hoặc hướng tới điều nhân vật hình dung về tương lai. Cần nhận dấu hiệu thời gian và những từ thể hiện nhớ, muốn, sẽ, tưởng tượng để phân biệt các lớp ấy.
Khi nhân vật xưng “tôi” kể chuyện, người đọc có thể tiếp cận trực tiếp suy nghĩ, cảm giác của người ấy. Cách kể tạo sự gần gũi nhưng không có nghĩa người kể biết mọi suy nghĩ của tất cả nhân vật. Nhận xét về người khác vẫn cần dựa vào điều người kể quan sát, nghe hoặc suy đoán trong văn bản.
Hồi ức và ước mơ có thể làm rõ đời sống tâm hồn, điều nhân vật coi trọng và niềm tin. Khi phân tích, nêu chi tiết, nhận lớp thời gian rồi giải thích vai trò trong hoàn cảnh truyện; không kể một điều dự định như kết quả đã có.
Ví dụ bản trích Những ngôi sao xa xôi
Phân tích do BTVN biên soạn theo bản trích truyện của Lê Minh Khuê trong SGK:
Phương Định xưng “tôi”, kể cuộc sống của ba cô gái trên cao điểm. Lời kể đưa người đọc vào cảm giác lo lắng khi đồng đội chưa về, sự chăm sóc Nho bị thương, niềm vui bất chợt trước mưa đá và kí ức về thành phố. Các lớp cảm xúc giúp thấy bên cạnh sự can đảm còn có tình đồng đội và tâm hồn trẻ trung.
Nho nói về mong muốn sau chiến tranh; những dự định ấy thể hiện niềm tin vào cuộc sống, không phải thông báo nghề nghiệp sau này đã trở thành sự thật. Cơn mưa gợi thành phố tuổi thơ trong kí ức Phương Định, không có nghĩa nhân vật đã rời cao điểm ở thời điểm đó.
Phân tích chi tiết văn học để hiểu nhân vật, không biến các thao tác nguy hiểm trong truyện thành hướng dẫn thực hành. Phạm vi ví dụ là bản trích đã đọc, không nhận đã khảo sát toàn bộ tác phẩm hay mọi người trong chiến tranh.
Củng cố kiến thức
Việc Nho nói về công việc mong muốn sau chiến tranh được hiểu thế nào trong ví dụ?
Văn bản đang nói mong muốn, không hồ sơ kết quả.
Đúng: cần phân biệt dự định với hiện thực.
Người kể thuật lời và ước muốn của Nho.
Ngôi kể không tự cho biết tương lai.
Lời giải
Đáp án B. Xác định thời điểm và dấu hiệu mong muốn. Nhân vật hình dung đời sống sau chiến tranh; điều ấy có vai trò bộc lộ niềm tin nhưng không cho phép kết luận đã làm nghề đó. Phân tích cần giữ đúng trạng thái của thông tin.
Củng cố kiến thức
Mưa đá gợi thành phố tuổi thơ cho Phương Định có tác dụng nào được ví dụ hỗ trợ?
Kí ức không phải chuyến đi hiện tại.
Không thể suy ra phạm vi hiểu biết toàn tri.
Chi tiết phục vụ khắc hoạ nhân vật.
Đúng: hình ảnh hiện tại khơi lại kí ức và cảm xúc.
Lời giải
Đáp án D. Theo dấu chuyển từ cơn mưa hiện tại tới những hình ảnh thành phố trong trí nhớ. Sự chuyển này giúp thấy đời sống bên trong nhân vật, không thay đổi địa điểm diễn ra sự việc hiện tại. Không đồng nhất hồi ức với một cuộc trở về thật.