Thái độ được thể hiện bằng cách nói
Giọng điệu là thái độ, tình cảm được thể hiện qua cách dùng lời và tổ chức văn bản. Trong thơ trào phúng, hài hước thường đùa nhẹ nhàng; mỉa mai–châm biếm làm lộ sự vô lí, có thể khen mà thực chất phê phán; đả kích phủ nhận đối tượng gay gắt hơn. Các sắc thái có thể phối hợp, không nhất thiết mỗi bài chỉ có một giọng.
Muốn nhận diện, xét đối tượng, từ ngữ, mức độ biểu cảm và những quan hệ trái ngược. Với lời có vẻ khen, đọc trước đó người hoặc việc được miêu tả ra sao. Không cứ thấy một từ tích cực là lời ca ngợi thật, nhưng cũng không tuỳ ý đổi mọi lời khen thành mỉa mai.
Cần dẫn căn cứ để bảo vệ cách hiểu. “Giọng sâu cay” chỉ có ý nghĩa khi giải thích được người đọc nhận ra điều bị phê phán qua cách nói nào.
Ví dụ nghĩa câu kết Lai Tân
Phân tích do BTVN biên soạn theo “Lai Tân” của Hồ Chí Minh trong SGK; bản dịch thơ Nam Trân:
Những câu trước miêu tả ban trưởng đánh bạc, cảnh trưởng kiếm lợi từ việc giải người. Câu về huyện trưởng làm việc ban đêm được đặt trong bức tranh bộ máy ấy; không vội tách nó để khẳng định toàn bộ chính quyền tận tuỵ.
Câu kết dùng lời “thái bình” trong khi các chi tiết trước đã cho thấy điều sai trái. Đặt hai bên cạnh nhau, lời có vẻ bình thản làm lộ vẻ yên ổn giả tạo: sự mục ruỗng vẫn diễn ra như chuyện thường. Tiếng cười vì vậy kín đáo mà có sức phê phán.
Căn cứ của cách hiểu là quan hệ giữa câu kết và các hành động trong bài. Không tự kể thêm việc huyện trưởng làm khi văn bản chưa nói rõ, cũng không lấy riêng hai chữ tích cực để nhận là lời khen trực tiếp.
Củng cố kiến thức
Vì sao không đọc lời “thái bình” ở ví dụ như một lời ca ngợi trực tiếp?
Không phải mọi lời khen đều mỉa mai; cần ngữ cảnh.
Không có quy tắc ấy cho mọi bài thơ.
Đúng: mối quan hệ trong toàn bài là căn cứ.
Bản dịch vẫn thể hiện giọng cần được đọc đúng.
Lời giải
Đáp án C. Từ “thái bình” nếu đứng riêng có nghĩa tích cực, nhưng ở đây được nối với đánh bạc và kiếm lợi sai trái. Chính sự trái ngược tạo cách nói mỉa mai; không dựa vào một quy tắc đổi nghĩa áp cho mọi bài.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào phù hợp cách xác định giọng trào phúng?
Đúng: giọng có thể phối hợp và cần căn cứ.
Cảm giác cần được kiểm bằng lời văn.
Các sắc thái có thể phối hợp.
Mức độ gay gắt không tự chứng minh nhận xét đúng.
Lời giải
Đáp án A. Giọng điệu phải được nhận diện qua cách nói trong ngữ cảnh. Một tác phẩm có thể thay đổi hoặc phối hợp sắc thái; chỉ tên giọng chưa đủ, còn cần giải thích nó góp phần phê phán điều gì.