Nhân vật thể hiện mình trên sân khấu
Kịch là loại hình nghệ thuật gắn với diễn xuất; kịch bản là phần văn học làm cơ sở biểu diễn. Trong kịch bản, lời thoại gắn với tên nhân vật, còn chỉ dẫn cho biết bối cảnh, trang phục, cử chỉ, cách nói hoặc hoạt động. Không đọc tên người nói hay chỉ dẫn như một phần lời thoại của họ.
Nhân vật bộc lộ qua lời và hành động; sự đối lập giữa mong muốn, cách cư xử hoặc lực cản tạo xung đột. Hành động kịch không chỉ là đi, đứng: một lời thuyết phục, phản bác hoặc quyết định có thể làm tình huống thay đổi.
Khi đọc, xác định ai nói với ai, điều muốn đạt và phản ứng. Kết hợp chỉ dẫn để hình dung cách diễn, nhưng không tự xem một phương án tưởng tượng là bản biểu diễn đã có thật. Kịch bản có thể chia hồi, lớp; sự chuyển lớp gắn với tổ chức cảnh và nhân vật.
Ví dụ đọc chỉ dẫn trong Trưởng giả học làm sang
Phân tích do BTVN biên soạn theo bản trích “Trưởng giả học làm sang” của Mô-li-e trong SGK, Tuấn Đô dịch:
Khi thợ bạn dùng những cách gọi nâng địa vị, ông Giuốc-đanh đáp lại và thưởng tiền. Có chỉ dẫn ông nói riêng để bộc lộ suy nghĩ về danh xưng và tiền. Khi đọc, lời riêng ấy cho người xem hiểu điều nhân vật nghĩ, không có nghĩa mọi nhân vật trong cảnh đều nghe như một lời đáp công khai.
Chỉ dẫn về thay áo, đi lại và nhảy múa giúp hình dung một nghi lễ làm sang được tổ chức trên sân khấu. Đọc chỉ lời thoại sẽ bỏ mất cách trang phục và điệu bộ cùng tạo tiếng cười.
Phương pháp: đánh dấu lời nhân vật, đọc chỉ dẫn cạnh nó, rồi giải thích điều hành động cho thấy. Không biến mọi chỉ dẫn thành lời của một người kể chuyện xưng “tôi”.
Củng cố kiến thức
Chỉ dẫn “nói riêng” ở tình huống minh hoạ có tác dụng đọc hiểu nào?
Nói riêng không mặc nhiên là lời công khai cho cả cảnh.
Đúng: chỉ dẫn làm rõ cách thể hiện lời và tâm lí.
Chỉ dẫn không làm tác giả thành nhân vật.
Lời riêng vẫn là một phần thể hiện nhân vật.
Lời giải
Đáp án B. Phải đọc chức năng chỉ dẫn cạnh lời. Nó cho thấy cách nhân vật bộc lộ suy nghĩ để người xem hiểu, khác với lời nói thẳng cho người đối thoại; không tự gán mọi lời cho tất cả nhân vật cùng biết.
Củng cố kiến thức
Cách đọc kịch bản nào đầy đủ hơn?
Chỉ dẫn cũng góp phần tạo ý nghĩa và tiếng cười.
Xung đột cần được nhận ra từ cảnh kịch.
Đúng: phối hợp các thành phần của kịch bản.
Kịch bản không tổ chức chủ yếu bằng một người kể như thế.
Lời giải
Đáp án C. Người nói, mục đích, cử chỉ và phản ứng cho thấy điều diễn ra trên sân khấu. Phối hợp chúng giúp nhận ra xung đột và tính cách, thay vì chỉ tách vài câu hoặc đoán từ thông tin ngoài cảnh.