Đọc bài tham khảo để hiểu cách làm
Bài “Chen lấn, xô đẩy nơi công cộng – một thói quen xấu” trong SGK trình bày ý kiến phê phán một hành vi ứng xử. Khi đọc, cần xem mỗi phần làm nhiệm vụ gì và các phần nối nhau ra sao.
Một ý kiến phê phán thuyết phục không chỉ nói hành vi “xấu”, mà phải làm rõ biểu hiện và lí do: hành vi ảnh hưởng tới ai, gây trở ngại hoặc nguy cơ gì, vì sao cần thay đổi.
Trao đổi với ý kiến khác là một phần của lập luận. Người viết có thể thừa nhận phần hợp lí của ý kiến ấy, rồi giải thích điều nó chưa tính đủ. Nhờ vậy, vấn đề được nhìn từ nhiều phía mà ý kiến chính vẫn rõ.
Mỗi phần góp gì vào việc thuyết phục?
Phân tích do BTVN biên soạn về cách tổ chức bài tham khảo trong SGK.
**Mở vấn đề:** bài gợi từ tình huống tiếp xúc với hình ảnh chen lấn rồi nêu thói quen cần bàn. Cách vào bài đưa người đọc từ một biểu hiện có thể hình dung đến vấn đề chung.
**Giải thích và phê phán:** bài làm rõ biểu hiện chen lấn, xô đẩy, sau đó dùng lí lẽ và dẫn chứng để bàn về hậu quả, nguyên nhân. Như vậy, lời phê phán có phần giải thích chứ không chỉ là một lời chê.
**Trao đổi:** bài xem xét ý kiến cho rằng đông người ở lễ hội hoặc có việc gấp thì khó tránh chen lấn. Điểm cần làm rõ là: hoàn cảnh đông hoặc gấp không tự cho phép làm ảnh hưởng người khác; trường hợp cần ưu tiên nên được xử lí theo lí do và sự hướng dẫn phù hợp.
**Kết thúc:** bài khẳng định việc thay đổi cần sự tự giác của mỗi người và cách tổ chức hợp lí. Kết bài trở lại vấn đề và hướng hành động, không mở sang một thói xấu khác.
Khi viết một bài tương tự, nên học cách sắp xếp ý và nối lí lẽ với bằng chứng. Dữ kiện cụ thể được đưa vào bài của mình cần có nguồn rõ, không dùng số liệu chỉ vì nghe có vẻ gây ấn tượng.
Củng cố kiến thức
Một đoạn chỉ viết “Chen lấn là xấu, cần bỏ ngay” còn thiếu điều gì để thuyết phục?
Mức gay gắt không thay cho lí lẽ và bằng chứng.
Đổi sang nhiều thói xấu sẽ làm loãng vấn đề.
Không nên tự đồng nhất hoàn cảnh của mọi người.
Đúng: cần làm rõ vì sao lời phê phán có căn cứ.
Lời giải
Đáp án D. Câu nêu thái độ nhưng chưa cho người đọc thấy hành vi gây trở ngại hoặc nguy cơ gì. Bổ sung giải thích cùng bằng chứng phù hợp sẽ làm rõ căn cứ phê phán. Lời chê mạnh hơn hoặc thêm vấn đề khác không bù được phần lập luận còn thiếu.
Củng cố kiến thức
Cách trao đổi nào hợp lí với ý kiến “Có việc gấp thì chen lên là chấp nhận được”?
Đúng: phân biệt nhu cầu ưu tiên có lí do với việc tự ý gây ảnh hưởng.
Ý kiến ấy bỏ qua quyền lợi và sự an toàn của người khác.
Phê phán thói xấu không có nghĩa bỏ qua tình huống cần ưu tiên hợp lí.
Xem xét ý kiến khác giúp làm rõ quan điểm khi được trả lời bằng lí lẽ.
Lời giải
Đáp án A. Có việc gấp là điều cần xem xét, nhưng không đủ để biện hộ cho mọi hành vi xô đẩy. Phân biệt tình huống ưu tiên chính đáng với việc tuỳ tiện giúp lời phản hồi vừa có lí vừa đúng mức; không rơi vào chấp nhận tất cả hoặc bác bỏ tất cả.