Một hình ảnh, một trọng tâm
Đoạn cảm nhận một hình ảnh thơ cần có ý kiến rõ, bằng chứng và lời giải thích. Với yêu cầu khoảng bảy đến chín câu, có thể đi từ cảm nhận chung đến từ ngữ, màu sắc, đường nét, âm thanh rồi khái quát sức gợi của hình ảnh.
**Tìm ý:** hình ảnh hiện lên thế nào; từ ngữ nào đáng chú ý; cách diễn đạt gợi cảm giác, tâm trạng gì; hình ảnh góp gì vào cảnh hoặc cảm xúc của bài?
**Viết và chỉnh:** câu chủ đề nêu trọng tâm; các câu sau giải thích bằng chi tiết. Khi đọc lại, kiểm trích dẫn và sự liên kết, thay câu chỉ khen “hay, đẹp” bằng lời chỉ rõ vẻ đẹp.
Đoạn minh hoạ về ao thu trong Thu điếu
Đoạn tám câu do BTVN biên soạn, cảm nhận hình ảnh mở đầu Thu điếu của Nguyễn Khuyến:
Hình ảnh ao thu mở ra một cảnh quê yên tĩnh, trong trẻo mà se lạnh. Hai tiếng “lạnh lẽo” khiến cái lạnh như thấm vào không gian nhỏ trước mắt. “Trong veo” lại gợi làn nước sáng, sạch, có thể nhìn sâu. Bên ao, chiếc thuyền câu nhỏ càng làm cảnh vật gần gũi, giản dị. Cách gợi kích thước của thuyền giúp người đọc hình dung một ao làng chứ không phải mặt nước mênh mông. Sự yên tĩnh ấy tiếp tục được làm rõ bởi làn sóng chỉ gợn rất nhẹ. Các chi tiết không rời nhau mà cùng tạo nét thanh vắng của cảnh thu. Qua một ao nhỏ, Nguyễn Khuyến gợi được vẻ đẹp tinh tế, thân thuộc của làng quê Bắc Bộ.
**Cách triển khai:** câu đầu nêu cảm nhận; các câu giữa đi từ từ ngữ đến cảnh và quan hệ giữa chi tiết; câu cuối khái quát. Đoạn tập trung vào ao và những nét liên quan trực tiếp, không chuyển sang phân tích mọi hình ảnh trong bài.
Nếu chỉ viết “Ao thu rất đẹp”, có thể bổ sung từ chỉ cái lạnh, độ trong và kích thước để giải thích vẻ đẹp cụ thể. Việc thêm căn cứ cần đi cùng lời lí giải, không chỉ nối một danh sách từ.
Củng cố kiến thức
Câu nào giải thích tác dụng của từ ngữ thay vì chỉ nhắc lại nội dung?
Câu mới nêu đối tượng được tả.
Câu mới liệt kê thêm một hình ảnh.
Đúng: từ ngữ được nối với cảm giác và hình dung nó gợi ra.
Lời khen chưa có căn cứ cụ thể.
Lời giải
Đáp án C. Câu này chỉ ra cách từ “trong veo” giúp người đọc hình dung mặt nước, qua đó làm rõ vẻ trong trẻo của cảnh. Đó là lời phân tích tác dụng. Hai câu chỉ nêu ao, thuyền mới nhắc nội dung; lời khen chung chưa giải thích được vẻ đẹp.
Củng cố kiến thức
Khi chỉnh đoạn về hình ảnh ao thu, cách nào giúp giữ trọng tâm?
Đúng: các ý cùng làm rõ hình ảnh đã chọn.
Tiểu sử dài làm đoạn lệch trọng tâm.
Liên hệ chỉ hữu ích khi trực tiếp làm rõ ý đang bàn.
Lặp lời khen không thay phân tích.
Lời giải
Đáp án A. Trọng tâm của đoạn là hình ảnh ao thu. Các từ gợi độ lạnh, trong, kích thước thuyền và sóng nhỏ cùng làm rõ cảnh quanh ao, nên có thể liên kết với nhau. Cần kết lại bằng nhận xét về sức gợi, không mở sang một vấn đề khác chưa được chuẩn bị.