Từ tìm ý đến dàn ý
Đề minh hoạ do BTVN biên soạn: phân tích bản trích Mắt sói trong SGK, làm rõ sự cảm thông và những tình cảm gắn bó giữa các nhân vật.
**Tìm ý:** sự cảm thông thể hiện qua việc nhìn vào mắt và hiểu quá khứ của nhau. Tình cảm gắn bó có thể làm rõ bằng Sói Lam cứu Ánh Vàng, Phi Châu tìm Hàng Xén và kết bạn với Báo. Nghệ thuật nổi bật là hai mạch hồi ức được cuộc gặp nối lại.
**Mở bài:** giới thiệu tác giả, bản trích và ấn tượng về tình thương, sự thấu hiểu.
**Thân bài:** tóm ngắn cuộc gặp mở vào hai hồi ức; phân tích tình anh em của Sói Lam; phân tích tình bạn của Phi Châu; giải thích cách đôi mắt nối các mạch và làm rõ chủ đề.
**Kết bài:** khẳng định giá trị của cách kể và điều bản trích gợi nghĩ về lắng nghe, quan tâm tới người khác. Đây là một cách sắp xếp ý; có thể lựa chọn cách khác nếu vẫn bám văn bản.
Bài phân tích minh hoạ
Bài do BTVN biên soạn theo bản trích Mắt sói của Đa-ni-en Pen-nắc, Ngân Hà dịch trong SGK.
Cuộc gặp giữa một cậu bé và một con sói ở vườn bách thú mở ra những câu chuyện không dễ nhìn thấy từ bên ngoài. Trong bản trích Mắt sói, Đa-ni-en Pen-nắc đưa người đọc vào quá khứ của Sói Lam và Phi Châu. Qua những mất mát cùng các mối gắn bó, tình thương và sự thấu hiểu hiện lên cảm động.
Khi Phi Châu nhìn vào mắt sói, câu chuyện về gia đình Sói Lam được kể. Nổi bật là lần Sói Lam cứu em Ánh Vàng khỏi thợ săn. Biết em bị mắc lưới, anh lao qua lửa, cắn đứt dây và thúc giục em chạy. Ánh Vàng thoát nhưng Sói Lam bị đánh ngã rồi bị bắt. Hành động ấy cho thấy anh không chỉ gan dạ mà còn sẵn sàng chịu nguy hiểm vì em. Tình anh em được làm rõ bằng lựa chọn và cái giá nhân vật phải chịu.
Mạch hồi ức của Phi Châu lại đem đến những tình bạn. Khi xa Hàng Xén, cậu mất hàng giờ hỏi thăm nhiều người và cả những con lạc đà. Người mua bán chú ý giá cả, còn cậu tìm một người bạn không thể thay thế. Sự khác biệt ấy làm nổi bật tấm lòng gắn bó của Phi Châu. Với Báo, cậu nhìn ra sức mạnh, khả năng quan sát và đề nghị cùng trông đàn. Sự nhìn nhận, tin cậy giúp Báo xúc động và trở thành người bạn thân thiết. Phi Châu đến với loài vật bằng sự quan tâm và thấu hiểu.
Hai mạch truyện được nối bằng hình ảnh đôi mắt. Cái nhìn của Phi Châu dẫn vào quá khứ Sói Lam; cái nhìn của sói mở ra cuộc đời cậu bé. Vì thế, cuộc gặp không chỉ là nhìn một hình dáng khác lạ, mà còn là lắng nghe những điều đối phương đã trải qua. Sự đan xen hiện tại và quá khứ đặt hai cuộc đời cạnh nhau, để người đọc nhận ra những nỗi đau và tình cảm tương đồng. Cách kể góp phần làm rõ sức kết nối của lòng cảm thông.
Bản trích gây xúc động bởi tình thương có hành động cụ thể và cách kể gắn hai cuộc đời. Từ câu chuyện của Sói Lam và Phi Châu, có thể nghĩ thêm về việc quan tâm, lắng nghe trước khi vội đánh giá người khác.
Bổ sung phân tích cho một đoạn chỉ kể
Ví dụ chỉnh đoạn do BTVN biên soạn.
**Trước:** “Sói Lam cắn đứt dây lưới. Ánh Vàng chạy đi. Sói Lam bị đánh rồi bị bắt.” Đoạn thuật đúng các việc nhưng chưa giải thích điều chúng cho thấy.
**Sau:** “Sói Lam cắn đứt dây lưới và thúc giục Ánh Vàng chạy, còn mình bị đánh rồi bị bắt. Đặt việc cứu em bên kết quả ấy, có thể thấy anh chấp nhận nguy hiểm để bảo vệ em. Chi tiết làm rõ tình thương và sự hi sinh của Sói Lam.”
Phần sửa giữ sự việc, gộp lời kể vừa đủ và bổ sung nhận xét có căn cứ. Khi đọc lại bài, có thể chỉnh những đoạn tương tự để lời phân tích không bị chìm trong phần kể.
Củng cố kiến thức
Vì sao bài minh hoạ đặt việc cứu Ánh Vàng cạnh kết quả Sói Lam bị bắt?
Hai chi tiết được nối để giải thích một phẩm chất, không nhằm tăng độ dài.
Việc thuật chi tiết đang phục vụ nhận xét về tình thương.
Sói Lam có lựa chọn cứu em; không có căn cứ cho kết luận này.
Đúng: kết quả giúp thấy rõ cái giá của hành động bảo vệ em.
Lời giải
Đáp án D. Nếu chỉ nói nhân vật cứu em, nhận xét còn chung. Kết quả em thoát còn anh bị bắt cho thấy hành động đòi hỏi chấp nhận nguy hiểm. Bài dùng quan hệ giữa việc làm và kết quả để chứng minh sự hi sinh, không chỉ kể nối các sự việc.
Củng cố kiến thức
Phần sửa đoạn đã bổ sung điều gì mà phần trước chưa có?
Đúng: lời phân tích được thêm trên cơ sở các chi tiết đã có.
Phần sửa không cần thêm diễn biến để làm nhận xét có căn cứ.
Đoạn đang phân tích lựa chọn và sự hi sinh, không đánh giá ngoại hình.
Phạm vi vẫn là những sự việc đang được phân tích trong bản trích.
Lời giải
Đáp án A. Phần trước mới thuật ba việc. Phần sau giữ các việc cốt lõi rồi giải thích rằng Sói Lam chấp nhận nguy hiểm để bảo vệ em, làm rõ tình thương và hi sinh. Sự tiến bộ nằm ở lời lập luận nối bằng chứng với nhận xét, không ở thêm sự kiện hay thêm lời khen.