Đọc hình thức và mục đích cùng nhau
Các kiểu câu thường có hình thức và chức năng điển hình, nhưng trong giao tiếp có thể dùng hình thức một kiểu để thực hiện mục đích của kiểu khác. Cần phân biệt hai mặt ấy khi đề hỏi.
| Kiểu | Chức năng điển hình | Dấu hiệu thường gặp |
|---|---|---|
| Câu hỏi, nghi vấn | Hỏi điều cần biết | Ai, gì, bao giờ, có… không; dấu hỏi |
| Câu khiến, cầu khiến | Yêu cầu, đề nghị, khuyên | Hãy, đừng, chớ; dấu chấm hoặc chấm than |
| Câu cảm, cảm thán | Bộc lộ xúc cảm | Ôi, chao ôi, biết bao; thường dấu chấm than |
| Câu kể, trần thuật | Kể, thông báo, miêu tả, nhận định | Hình thức kể sự việc; thường dấu chấm |
Không phải cứ kết thúc bằng dấu chấm than là câu cảm; lời yêu cầu cũng có thể dùng dấu ấy. Một câu hình thức hỏi có thể là lời nhờ, không thực sự hỏi người nghe có khả năng làm việc hay không. Khi trả lời, nêu hình thức và mục đích theo đúng ngữ cảnh, không gọi hai mặt là một.
Ví dụ bốn cách nói về góc sách
Các câu giả định do BTVN biên soạn:
“Góc sách mở lúc nào?”: hỏi để biết thời gian. “Hãy xếp sách lên kệ!”: yêu cầu hành động, là câu khiến. “Ôi, góc sách đẹp quá!”: bộc lộ vui, ngạc nhiên, là câu cảm. “Góc sách đã có thêm một kệ.”: thông báo, là câu kể.
Trong lúc mang nhiều sách, Lan nói với Bình: “Có thể giữ cửa giúp mình không?” Câu có hình thức hỏi nhưng ở ngữ cảnh này thực hiện lời nhờ giữ cửa. Cần trả lời đúng mặt đề yêu cầu: kiểu hình thức hỏi, mục đích giao tiếp là nhờ. Không tự gọi mọi lời nhờ dạng hỏi là câu hỏi tu từ; ở đây Lan mong Bình thực hiện việc.
Củng cố kiến thức
“Hãy xếp sách lên kệ!” được phân loại thế nào trong ví dụ?
Đúng: xét chức năng và từ cầu khiến.
Dấu này còn dùng cho lời yêu cầu.
Cần phản hồi không đồng nghĩa hình thức hỏi.
Đối tượng sách không quyết định kiểu câu.
Lời giải
Đáp án A. “Hãy” kết hợp hành động cần làm cho thấy yêu cầu. Đọc mục đích cùng dấu hiệu, không chỉ dấu cuối. Dấu chấm than làm lời yêu cầu được nhấn, không tự biến nó thành câu bộc lộ cảm xúc.
Củng cố kiến thức
Câu “Có thể giữ cửa giúp mình không?” trong tình huống mang nhiều sách có quan hệ hình thức–mục đích nào?
Không thông báo việc đã làm.
Có cấu trúc hỏi, hướng tới lời nhờ.
Đúng: phải phân biệt hai mặt.
Ngữ cảnh có thể làm hình thức hỏi thực hiện mục đích khác.
Lời giải
Đáp án C. Nhận cấu trúc “có thể… không” là hình thức hỏi; đặt trong tình huống cần người giữ cửa để hiểu chức năng nhờ. Không áp nguyên tắc mọi câu hỏi chỉ hỏi thông tin, cũng không đánh đồng lời nhờ với hỏi tu từ.