Đọc tuỳ bút, tản văn: cái tôi và chất trữ tình

Sự vật là điểm tựa cho cảm xúc và suy nghĩ

Tuỳ bút thuộc loại hình kí, ghi về con người, sự việc có thực nhưng nổi bật ở tình cảm, suy nghĩ và cách nhìn riêng của tác giả. Bố cục có thể theo mạch cảm hứng, không nhất thiết có một cốt truyện hoàn chỉnh. Tản văn thường ngắn gọn, hàm súc, chọn vài nét của đời sống để bày tỏ tâm trạng, suy nghĩ hoặc chủ kiến. Lời văn có thể như trò chuyện, kết hợp kể, tả, biểu cảm và bàn luận. Ranh giới giữa các thể văn có những điểm gần nhau; không chỉ nhìn độ dài để kết luận. Khi đọc, theo dõi người viết chú ý chi tiết nào, dùng từ với sắc thái gì, bộc lộ cảm xúc và liên tưởng ra sao. “Cái tôi” là dấu ấn cách nhìn, cảm nhận; không chỉ là sự có mặt của đại từ tôi. Chất trữ tình thể hiện qua cảm xúc, hình ảnh, ngôn ngữ và nhịp điệu lời văn.

Ví dụ từ Chuyện cơm hến

Trong Chuyện cơm hến của Hoàng Phủ Ngọc Tường, bản SGK đã đọc, tác giả nói về nguyên liệu và khẩu vị, kể việc ăn cơm hến và cuộc trò chuyện với người bán. Thông tin món ăn đi cùng giọng trò chuyện, những cảm giác rất riêng và quan điểm trân trọng bản sắc văn hoá. Ở cuối, chi tiết bếp lửa đi theo gánh hàng trong mưa dẫn tới suy nghĩ về sự chăm chút của người làm món. Người viết không chỉ nêu một danh sách nguyên liệu; sự cảm phục và tình cảm với Huế làm món ăn trở thành điểm tựa bàn về đời sống, văn hoá. Có thể nhận ra cái tôi qua cách lựa chọn chi tiết, cảm nhận khẩu vị và bày tỏ chủ kiến. Những nhận xét mạnh của tác giả là quan điểm cần được đọc trong văn bản, không phải số liệu khảo sát chứng minh mọi người Huế đều ăn giống nhau. Phần trên là tóm lược, không trích nguyên văn.

Củng cố kiến thức

Dấu hiệu nào cho thấy Chuyện cơm hến trong ví dụ không chỉ là danh sách nguyên liệu?

ATác giả nối trải nghiệm, cảm giác và chủ kiến văn hoá với món ăn.BVăn bản không nhắc món ăn nào.CMọi câu đều là con số thống kê.DTên món ăn tự chứng minh mọi đặc điểm thể loại.

Củng cố kiến thức

Cách hiểu nào phù hợp với vai trò cái tôi trong tuỳ bút, tản văn?

AChỉ có đại từ tôi mới có cách nhìn riêng.BMọi nhận xét của tác giả đều là số liệu về toàn cộng đồng.CCách chọn chi tiết, dùng lời và bộc lộ cảm xúc cùng thể hiện cách nhìn riêng.DCái tôi là tên một nhân vật bắt buộc trong mọi tản văn.