Một số câu tục ngữ Việt Nam: hiểu và vận dụng

Câu xếp nước, phân, sự chăm chỉ và giống theo thứ tự nhất, nhị, tam, tứ cho thấy kinh nghiệm coi trọng các yếu tố của việc làm ruộng. Nhấn mạnh vai trò nước không có nghĩa các yếu tố khác không cần thiết. Câu so sánh làm ruộng với chăn tằm đề cao lợi ích của nghề chăn tằm trong kinh nghiệm dân gian, không bảo đảm mọi người ở mọi nơi đều có cùng kết quả sản xuất. Với các câu về con người, cần đi từ hình ảnh hoặc lời nói đến điều được khuyên: | Câu tục ngữ | Điều được nhấn mạnh | | --- | --- | | Người sống hơn đống vàng | Coi trọng giá trị con người, sự sống hơn của cải | | Đói cho sạch, rách cho thơm | Giữ phẩm chất tốt đẹp trong hoàn cảnh khó khăn | | Muốn lành nghề, chớ nề học hỏi | Muốn thành thạo cần không ngại học | | Ăn quả nhớ kẻ trồng cây | Biết ơn người tạo ra thành quả được hưởng | | Một cây làm chẳng nên non… | Cùng góp sức, đoàn kết để làm nên việc | Chẳng hạn, ăn quả, trồng cây có nghĩa trực tiếp, nhưng khi dùng làm lời khuyên còn gợi quan hệ hưởng thành quả và biết ơn người tạo ra nó. Cần giải thích được sự chuyển từ hình ảnh cụ thể đến ý nghĩa ấy.

“Không thầy đố mày làm nên” nhấn mạnh vai trò của người thầy trong việc hướng dẫn, truyền dạy kiến thức và cách làm. “Học thầy chẳng tày học bạn” đề cao việc học từ bạn bè, qua trao đổi, cùng làm và giúp nhau hiểu bài. Nếu chỉ coi mỗi câu là một quy định tuyệt đối, hai lời nói có vẻ trái nhau. Đặt vào mục đích nhấn mạnh, có thể thấy chúng nhắc đến hai nguồn học tập quan trọng. Có thầy hướng dẫn không có nghĩa không cần trao đổi với bạn; học từ bạn cũng không phủ nhận công lao và vai trò của thầy. Bài học vận dụng là biết học hỏi từ nhiều người, nhiều hoàn cảnh. Khi giải thích, cần làm rõ mỗi câu đề cao điều gì, không chỉ chép hai câu rồi kết luận một câu đúng, một câu sai.

Hội thoại giả định do BTVN biên soạn: Nam: “Tớ gấp mãi mà chiếc hộp vẫn lệch.” Lan: “Cậu thử hỏi người đã làm được xem sao.” Nam: “Tớ ngại hỏi, sợ bị chê.” Lan: “Muốn lành nghề, chớ nề học hỏi.” Nam: “Ừ, tớ sẽ hỏi cách đo rồi làm lại.” Câu tục ngữ được dùng khi Nam ngại học từ người khác. Lành nghề là thành thạo công việc; chớ nề học hỏi khuyên không ngại tìm hiểu, hỏi và học. Lời khuyên phù hợp vấn đề đang trao đổi, không chỉ được thêm vào để câu nói có vần.