Đọc – chọn ý – viết – chỉnh sửa
Trước khi viết, đọc kĩ văn bản gốc, xác định nội dung cốt lõi và mối quan hệ giữa các phần. Với truyện, chú ý bối cảnh, nhân vật và sự việc tiêu biểu; với văn bản khác, theo dõi các ý chính.
Xác định yêu cầu về độ dài. Bản ngắn giữ các ý lớn; bản dài hơn có thể thêm chi tiết quan trọng đã có trong nguồn để làm rõ ý lớn. Cả hai đều trung thành với nội dung gốc, không thêm sự việc hoặc lời bình của người tóm tắt.
Viết bằng lời của mình, giữ những từ ngữ quan trọng và trình tự hợp lí. Sau đó đối chiếu nguồn: có thiếu ý chính, đổi kết quả, thêm suy đoán hay vượt yêu cầu không? Không cắt máy móc những câu cuối để đạt số chữ.
Ví dụ: cùng nguồn, hai mức độ cụ thể
Văn bản gốc minh hoạ do BTVN biên soạn:
“Chiều thứ sáu, tổ của Mai nhận chuẩn bị góc sách. Một số cuốn bị rách bìa, nên cả tổ phân công kiểm và bọc lại. Mai ghi tên từng cuốn, Bình sửa bìa, Lan xếp sách theo nhóm. Trước giờ tan học, các sách đã được đặt gọn trên kệ. Tổ hẹn mỗi tuần kiểm lại để giữ góc sách sạch.”
Bản ngắn: “Tổ Mai cùng kiểm, sửa và sắp xếp góc sách; sau đó hẹn kiểm lại hằng tuần để giữ sách sạch.”
Bản cụ thể hơn: “Chiều thứ sáu, tổ Mai chuẩn bị góc sách. Vì một số cuốn rách bìa, các thành viên phân công ghi tên, sửa bìa và xếp sách. Trước giờ tan học, sách đã gọn trên kệ; tổ hẹn kiểm lại mỗi tuần.”
Bản ngắn lược thời điểm và tên người thực hiện nhưng giữ việc chính, kết quả, việc làm tiếp. Bản dài thêm các chi tiết có trong nguồn. Cả hai không viết “tổ được thưởng”, vì văn bản gốc không có thông tin ấy.
Củng cố kiến thức
Thông tin nào không được thêm vào bản tóm tắt ví dụ?
Thông tin này có trong văn bản gốc.
Kết quả này có trong nguồn.
Việc hẹn có trong nguồn.
Đúng: nguồn không có việc trao thưởng.
Lời giải
Đáp án D. Tóm tắt được lược bớt nhưng không được tạo thêm sự việc. Cả ba thông tin còn lại đều có thể đối chiếu trong văn bản; giải thưởng chỉ là điều suy đoán, dù nghe có vẻ hợp lí.
Củng cố kiến thức
Muốn viết bản tóm tắt dài hơn bản ngắn, cách nào đúng yêu cầu?
Đúng: cụ thể hoá bằng chi tiết quan trọng có thật trong văn bản.
Lời khen riêng là bình luận, không phải nội dung nguồn.
Sự việc ở nơi khác không thuộc văn bản đang tóm tắt.
Đổi kết quả sẽ làm sai nguồn.
Lời giải
Đáp án A. Bản tóm tắt dài hơn vẫn dùng cùng nội dung cốt lõi. Có thể bổ sung thời điểm, nguyên nhân và việc phân công đã được nguồn nêu, không kéo dài bằng bình luận hay một câu chuyện khác.