Xét cấu tạo và việc được nói
Thành ngữ là cụm từ có cấu tạo tương đối cố định, thường có nghĩa hàm súc, hình tượng. Nghĩa của cụm cần được hiểu như một đơn vị, không luôn bằng tổng nghĩa từng từ; khi đặt vào câu, cụm có thể thực hiện vai trò thành phần câu.
Tục ngữ thường là một câu diễn đạt nhận xét, kinh nghiệm hoặc lời khuyên tương đối trọn ý. Phân biệt dựa vào cấu tạo và chức năng, không chỉ dựa vào việc lời có vần hay nghe quen.
Khi dùng thành ngữ, cần chọn nghĩa phù hợp tình huống và người nghe. Không coi một nhãn thành ngữ là bằng chứng đủ để đánh giá cả con người.
Ví dụ cụm cố định và câu lời khuyên
Ví dụ do BTVN biên soạn trên các đơn vị có trong SGK:
“Nhóm sẵn sàng chia ngọt sẻ bùi với người đang khó khăn.” Cụm chia ngọt sẻ bùi chỉ cùng chia sẻ niềm vui và nỗi vất vả, không chỉ chia thực phẩm ngọt hoặc bùi. Cụm nằm trong câu để nêu cách ứng xử.
“Ăn quả nhớ kẻ trồng cây.” Cả câu tục ngữ dùng hình ảnh hưởng quả và người trồng để nhắc lòng biết ơn người tạo ra thành quả. Đây là một lời khuyên, không phải chỉ một cụm đặt tên phẩm chất.
Chia ngọt sẻ bùi và câu ăn quả đều có tính hình tượng, nhưng việc có hình ảnh chưa đủ phân loại. Cần xem chúng là cụm hay câu và đang dùng để làm gì.
Củng cố kiến thức
Cụm chia ngọt sẻ bùi trong ví dụ có nghĩa nào?
Đó chỉ là cách hiểu từng từ theo nghĩa vật chất.
Đúng: nghĩa hình tượng của cả cụm.
Ngược ý chia sẻ.
Cụm không đếm vật phẩm.
Lời giải
Đáp án B. Thành ngữ nêu sự đồng hành, chia sẻ cả thuận lợi và vất vả. Cần hiểu nghĩa của đơn vị trong ngữ cảnh, không thu hẹp thành một món ăn.
Củng cố kiến thức
Căn cứ nào phân biệt hai ví dụ phù hợp hơn?
Mức quen không xác định loại.
Thành ngữ cũng có hình ảnh.
Độ dài một mình không đủ.
Đúng: xét cấu tạo và chức năng.
Lời giải
Đáp án D. Hai đơn vị đều có hình tượng nhưng khác cách tổ chức và dùng: một cụm chỉ cách ứng xử, một câu đưa ra lời khuyên. Không phân loại chỉ bằng hình ảnh hoặc độ dài.