Hiểu nghĩa rồi mới xét tác dụng
Khi gặp thành ngữ trong câu, cần đọc điều đang được nói đến rồi giải thích nghĩa của cả cụm. Sau đó xác định thành ngữ giúp nêu hành động, trạng thái hoặc đặc điểm gì.
Có thể thử thay thành ngữ bằng từ ngữ gần nghĩa. Cách thay giúp kiểm tra việc hiểu nghĩa; so sánh hai câu sẽ cho thấy hình ảnh hoặc sắc thái được thêm vào khi dùng thành ngữ.
Chẳng hạn, đẽo cày giữa đường có thể được giải thích là nghe theo ý kiến thiếu suy xét, không có chủ kiến. Hình ảnh gắn với câu chuyện khiến cách nói vừa ngắn gọn vừa gợi rõ sự thay đổi thiếu cân nhắc.
So sánh hai cách diễn đạt
Các câu minh hoạ do BTVN biên soạn:
“Trong lúc hoạn nạn, hai gia đình luôn chia ngọt sẻ bùi.” Thay thành ngữ bằng cùng chia sẻ niềm vui và khó khăn, nghĩa chính vẫn được giữ. Cách dùng thành ngữ gợi sự gắn bó qua những hình ảnh gần gũi.
“Khi nghe tin tìm được cuốn sách đã mất, Lan mở cờ trong bụng.” Mở cờ trong bụng chỉ trạng thái rất vui mừng. Thành ngữ làm niềm vui hiện lên sinh động hơn cách nói Lan rất vui; không kể việc Lan thật sự mở một lá cờ.
“Nghe gọi, Nam chạy ba chân bốn cẳng ra sân.” Ba chân bốn cẳng bổ sung cách chạy: vội vàng, cuống quýt. Những con số được phóng đại làm hình ảnh chạy gấp trở nên rõ hơn. Câu không nói Nam có số chân khác thường.
Củng cố kiến thức
Trong câu Nghe gọi, Nam chạy ba chân bốn cẳng ra sân, thành ngữ bổ sung điều gì?
Nghe gọi nêu lí do; thành ngữ bổ sung cách chạy.
Thành ngữ không nêu thời điểm bắt đầu.
Đúng: cụm bổ sung cách thực hiện hành động chạy.
Ra sân nêu nơi đến; thành ngữ bổ sung cách chạy.
Lời giải
Đáp án C. Thành ngữ đứng sau chạy, giúp hình dung dáng chạy vội vàng, cuống quýt. Nghĩa của cụm được xác định trong ngữ cảnh hành động, không phải bằng cách cộng các số để đếm chân.
Củng cố kiến thức
So với Lan rất vui, câu dùng mở cờ trong bụng có tác dụng gì nổi bật?
Đúng: thành ngữ diễn tả niềm vui một cách sinh động.
Nghĩa của thành ngữ là vui mừng, không phải lo lắng.
Đây là hình ảnh nói niềm vui, không phải hành động mở cờ.
Câu vẫn diễn tả trạng thái của Lan.
Lời giải
Đáp án A. Lan rất vui và Lan mở cờ trong bụng gần nhau về nghĩa trạng thái. Thành ngữ dùng hình ảnh để diễn tả niềm vui rõ, sinh động hơn. Khi phân tích tác dụng, cần vừa giữ nghĩa chính vừa chỉ ra nét biểu đạt được thêm vào.