Không chỉ nhìn đại từ trong lời thoại
Người kể chuyện ngôi thứ nhất thường xưng “tôi” hoặc “chúng tôi” và tham gia vào câu chuyện. Lời kể gắn với điều người ấy chứng kiến, biết, nhớ hoặc suy nghĩ. Không tự coi người kể này là tác giả ngoài đời.
Người kể chuyện ngôi thứ ba gọi nhân vật bằng tên hoặc các từ như “cậu”, “cô”, “họ”, không xưng “tôi” để tham gia sự việc. Kiểu kể này có thể theo sát một nhân vật hoặc mở rộng sang nhiều nhân vật, tuỳ văn bản; không phải đoạn ngôi thứ ba nào cũng cho biết mọi suy nghĩ.
Khi đổi kiểu người kể, cần xem những điều nào người kể mới có thể biết và cách cảm nhận thay đổi ra sao. Một lời nhân vật xưng “tôi” trong đối thoại không đủ để xác định toàn truyện kể ngôi thứ nhất.
Ví dụ chuyển ngôi trong cùng một sự việc
Hai đoạn minh hoạ do BTVN biên soạn, không phải lời trích từ tác phẩm:
Ngôi thứ ba: “Nam đứng bên cửa, nhìn mưa. Cậu lo cuốn sách vừa cho Lan mượn sẽ bị ướt trên đường về.”
Ngôi thứ nhất: “Tôi đứng bên cửa, nhìn mưa. Tôi lo cuốn sách vừa cho Lan mượn sẽ bị ướt trên đường về.”
Đoạn thứ nhất gọi nhân vật là Nam/cậu và đi vào nỗi lo của Nam. Đoạn thứ hai đặt lời kể ở Nam, khiến nỗi lo được bộc lộ như lời tự kể. Cả hai chưa cho biết Lan thực sự đang ở đâu hoặc nghĩ gì.
Nếu thêm “Lan đang chạy dưới mưa và nghĩ Nam sẽ giận”, cần có căn cứ để Nam biết điều đó khi giữ ngôi thứ nhất, chẳng hạn lời Lan kể lại. Đổi ngôi không chỉ là thay tất cả tên bằng “tôi”.
Củng cố kiến thức
Điều gì cho thấy đoạn thứ hai kể theo ngôi thứ nhất?
Cảnh mưa không xác định ngôi kể.
Có tên người khác vẫn có thể kể ngôi thứ nhất.
Đúng: người kể tham gia và tự trình bày trải nghiệm.
Số câu không quyết định kiểu người kể.
Lời giải
Đáp án C. Cần xét lời kể, không chỉ xét nhân vật xuất hiện. “Tôi” là người đứng bên cửa và có nỗi lo, nên người kể ở trong sự việc; cảnh mưa và độ dài không giúp phân biệt ngôi.
Củng cố kiến thức
Khi giữ lời kể của Nam ở ngôi thứ nhất, thông tin nào cần thêm căn cứ về cách Nam biết?
Người kể có thể tự biết nỗi lo của mình.
Đây là điều người kể quan sát.
Đây là việc người kể đã tham gia.
Đúng: suy nghĩ kín của người khác không tự nhiên trở thành điều Nam biết.
Lời giải
Đáp án D. Nam có thể kể điều mình thấy, nhớ và lo. Muốn kể suy nghĩ của Lan như một sự thật cần có căn cứ, chẳng hạn Lan kể lại. Chỉ đổi đại từ mà giữ mọi thông tin sẽ làm góc kể thiếu hợp lí.