Tìm nguồn rồi mới dựng mạch kể
Chọn một sự việc gắn với nhân vật lịch sử, không kể toàn tiểu sử thay cho một sự việc. Ghi nguồn cho thời gian, nơi chốn, người tham gia, diễn biến và ý nghĩa; nếu nguồn khác nhau, cần đối chiếu, không tự chọn điều hấp dẫn hơn.
Mở bài giới thiệu nhân vật và việc muốn kể. Thân bài thuật theo trình tự, có miêu tả dựa trên tư liệu xác thực để người đọc hình dung; nêu ý nghĩa của việc. Kết bài bày tỏ suy nghĩ, ấn tượng. Cảm xúc thuộc người viết hiện tại, không phải chứng cứ cho ngày giờ hoặc lời nhân vật.
Không bịa lời thoại, thời tiết, âm thanh hay nhận đã có mặt ở một sự kiện trước thời mình sống. Nếu trích lời, kiểm nguyên văn; nếu thuật ý, nói rõ là thuật. Chỉnh bài bằng cách kiểm từng dữ kiện trở lại nguồn.
Ví dụ thuật từ tư liệu về ngày 2-9-1945
Đoạn minh hoạ do BTVN biên soạn theo [biên niên sự kiện của Bảo tàng Hồ Chí Minh](https://baotanghochiminh.vn/chu-tich-ho-chi-minh-doc-ban-tuyen-ngon-doc-lap-khai-sinh-nuoc-viet-nam-dan-chu-cong-hoa.htm), không phải lời một người trực tiếp chứng kiến:
“Qua tư liệu, tôi tìm hiểu sự kiện Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập. Ngày 2 tháng 9 năm 1945, vào 14 giờ, cuộc mít tinh diễn ra tại Ba Đình, Hà Nội. Trên diễn đàn trước đông đảo đồng bào, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn, tuyên bố sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà. Sau đó, Chính phủ lâm thời làm lễ tuyên thệ. Trình tự ấy giúp tôi hiểu đây không chỉ là việc đọc một văn bản mà là sự kiện khai sinh một nhà nước. Điều đọng lại với tôi là ý nghĩa của quyền độc lập và trách nhiệm giữ gìn điều đã giành được.”
Phần đầu nêu nhân vật, sự việc và cách biết qua tư liệu. Các câu giữa thuật thời gian, nơi, hành động và bước tiếp; phần cuối nêu ý nghĩa, suy nghĩ. Miêu tả diễn đàn và đông đảo người dự được nguồn hỗ trợ, không thêm màu áo hay thời tiết chưa kiểm.
Đoạn không trích lời nhân vật và không nhận người viết đã ở Ba Đình năm ấy. Đây là một đoạn mẫu cách làm; khi viết cả bài cần triển khai vừa yêu cầu, chỉ thêm chi tiết có nguồn.
Củng cố kiến thức
Cách mở nào phù hợp với người viết hiện nay tìm hiểu sự kiện qua nguồn?
Nhận chứng kiến như vậy là sai tư cách.
Đúng: xác định cách biết, nhân vật và sự kiện.
Nguồn chưa kiểm không cho phép thêm dữ kiện.
Bài cần xác định đối tượng được kể.
Lời giải
Đáp án B. Người viết có thể thuật từ nguồn và bày tỏ cảm xúc hiện tại. Không cần giả thành nhân chứng; nêu cách biết giúp phân biệt tư liệu với trải nghiệm trực tiếp.
Củng cố kiến thức
Muốn thêm một câu thoại của nhân vật vào bài kể sự việc có thật, cần gì?
Sắc thái không chứng minh lời thật.
Truyện khác không xác nhận câu nói lịch sử.
Đó là trích dẫn bịa.
Đúng: cả lời và hoàn cảnh đều phải được kiểm.
Lời giải
Đáp án D. Lời thoại trong bài kể sự việc thật là một dữ kiện cần kiểm. Nếu chỉ nắm ý đã có nguồn, có thể thuật ý; không dựng lời rồi gán cho nhân vật để bài hấp dẫn hơn.