Mâu thuẫn bộc lộ qua lời nói
Con mối và con kiến của Nam Hương là truyện ngụ ngôn viết bằng thơ. Mối nhìn thấy kiến đang mang mồi và lên tiếng chê kiến vất vả mà vẫn gầy. Mối tự hào về cảnh sống nhàn nhã, ăn ở ngay trong nơi trú của mình.
Kiến đáp lại rằng có làm mới có ăn, đàn kiến lao động để lo cho đàn, cho tổ. Kiến còn cảnh báo: nếu mối cứ đục rỗng nơi ở, đến lúc nhà đổ thì chính mối cũng gặp nguy hiểm.
Đây là lời cảnh báo về hậu quả có thể xảy ra, không phải sự việc ngôi nhà đã đổ ở cuối truyện. Cách đọc cần phân biệt điều nhân vật dự báo với điều truyện kể đã xảy ra.
Hai lời nói, hai quan niệm
Mối lấy sự nhàn nhã và thân hình béo làm điều đáng tự hào, rồi dùng đó để chê kiến. Cách nhìn của mối chỉ chú ý lợi ích trước mắt của bản thân, không nghĩ đến việc làm hỏng chính nơi ở.
Kiến coi trọng lao động và trách nhiệm với cộng đồng. Chi tiết kiến mang mồi, cùng lời giải thích lo cho đàn và tổ, làm nhận xét ấy có căn cứ. Lời cảnh báo về nhà đổ chỉ ra rằng hưởng thụ bằng cách phá hoại nơi sống có thể gây hại cho chính mình.
Hai con vật nói, đánh giá và tranh luận như người: đó là nhân hoá. Qua đối thoại, truyện gợi hai cách sống để người đọc suy nghĩ. Bài học dựa vào hành động, lời nói và trách nhiệm, không phải cứ gầy là tốt, béo là xấu.
Củng cố kiến thức
Lời cảnh báo về ngôi nhà trong phần tóm lược có ý nghĩa gì?
Đó là hậu quả được cảnh báo, chưa phải sự việc đã xảy ra.
Trọng tâm là cách sống gây hại, không phải so kích thước nơi ở.
Đúng: lời cảnh báo nối hành động phá hoại với hậu quả.
Lời cảnh báo phê phán cách sống ấy, không khuyên tìm nơi mới để tiếp tục.
Lời giải
Đáp án C. Kiến cảnh báo nếu mối tiếp tục làm rỗng nơi ở, sự sụp đổ có thể gây hại cho chính mối. Chi tiết giúp phê phán cách hưởng thụ thiếu trách nhiệm. Không được kể thêm rằng nhà đã đổ khi văn bản mới nêu lời cảnh báo.
Củng cố kiến thức
Căn cứ nào làm rõ nhất nhận xét kiến sống có trách nhiệm với cộng đồng?
Đúng: hành động và lời nói cùng hướng tới trách nhiệm chung.
Không suy phẩm chất chỉ từ hình dáng.
Thứ tự nói không tự chứng minh một quan niệm.
Lời cảnh báo nói hậu quả của cách sống, không chỉ hình dáng nhà.
Lời giải
Đáp án A. Nhận xét về trách nhiệm cần gắn với việc mang mồi và mục đích lo cho đàn, cho tổ. Lời cảnh báo cho mối còn cho thấy kiến nghĩ đến hậu quả lâu dài. Hình dáng, thứ tự đối thoại hoặc việc nhắc đến nhà không thay được các căn cứ này.