Quan sát, tìm ý, viết và chỉnh sửa
Cảnh sinh hoạt là cảnh diễn ra hoạt động của con người trong một thời gian, không gian cụ thể. Bài tả cần giúp người đọc hình dung cả quang cảnh chung lẫn hoạt động nổi bật của người tham gia.
Trước khi viết, chọn một cảnh đã quan sát hoặc tham gia; ghi thời gian, nơi chốn, người tham gia, hoạt động, âm thanh, màu sắc và cảm nhận. Chỉ giữ chi tiết thực sự phục vụ cảnh, không ghép những điều chưa biết thành sự thật.
Mở bài giới thiệu cảnh. Thân bài có thể bắt đầu từ quang cảnh chung, rồi tả hoạt động cụ thể theo thời gian hoặc hướng quan sát phù hợp; cảm xúc có thể đan xen với miêu tả. Kết bài nêu điều đọng lại. Khi chỉnh, kiểm trình tự, chi tiết, từ ngữ, sự liên kết và chính tả.
Không cần ghi đủ mọi giác quan ở mọi cảnh. Điều quan trọng là chi tiết chính xác, tiêu biểu. So sánh, nhân hoá chỉ nên dùng khi giúp hình dung cảnh, không thay thế cho quan sát.
Ví dụ: từ ghi chép đến đoạn miêu tả
Tình huống và đoạn văn minh hoạ do BTVN biên soạn: tả giờ đọc sách tại thư viện lớp.
Ghi chép: cuối buổi chiều; góc thư viện; ánh nắng trên kệ; người chọn sách, người ghi thẻ mượn; tiếng lật trang; cảm giác yên tĩnh mà gần gũi. Dàn ý phần thân: quang cảnh chung → hoạt động chọn và đọc sách → ấn tượng.
Đoạn triển khai minh hoạ:
“Cuối buổi chiều, ánh nắng còn nằm trên mép kệ sách ở góc lớp. Mai đứng trước ngăn truyện, nghiêng đầu đọc những dòng chữ trên gáy sách. Bên chiếc bàn nhỏ, tổ trực ghi tên người mượn vào sổ. Vài người đã chọn được sách, ngồi thành một hàng bên cửa sổ; thỉnh thoảng tiếng lật trang khẽ vang lên. Góc lớp thường rộn ràng bỗng yên hơn, nhưng những cuốn sách đang nối mọi người với nhau.”
Hai hoạt động chọn sách và ghi tên mượn được tả bằng động tác cụ thể. Ánh nắng, tiếng lật trang bổ sung quang cảnh; câu cuối nêu ấn tượng. Đoạn này minh hoạ cách triển khai một phần thân bài, không phải một bài hoàn chỉnh để học thuộc.
Củng cố kiến thức
Chi tiết nào bổ sung hoạt động cụ thể cho cảnh thư viện trong ví dụ?
Đây là lời đánh giá chung, chưa tả hoạt động.
Đây là nhận xét về lợi ích, không tả cảnh đang diễn ra.
Đúng: có người tham gia, động tác và vật được dùng.
Câu chưa cung cấp chi tiết quan sát.
Lời giải
Đáp án C. “Tổ trực” là người thực hiện; “ghi tên” là hoạt động; “vào sổ” là chi tiết đi kèm. Người đọc nhờ đó hình dung một việc đang diễn ra, thay vì chỉ nhận lời khen chung về thư viện.
Củng cố kiến thức
Khi chỉnh đoạn tả cảnh sinh hoạt, cách làm nào phù hợp nhất?
Đúng: chi tiết và trình tự giúp cảnh hiện lên rõ.
Không biến thông tin chưa biết thành sự thật của cảnh.
Nhận xét không thay được chi tiết miêu tả.
Tên người chưa giúp hình dung hoạt động.
Lời giải
Đáp án A. Bài tả cần quang cảnh, hoạt động nổi bật và cảm nhận. Khi sửa, đối chiếu ghi chép, chọn chi tiết có tác dụng, sắp theo thời gian hoặc hướng quan sát; sau đó kiểm từ ngữ và sự liên kết.