Xác định phần cần đọc rồi giải thích tác dụng
So sánh đối chiếu hai sự vật có nét tương đồng; ẩn dụ gọi sự vật bằng tên sự vật khác dựa trên nét tương đồng. Nhân hoá dùng cách gọi, hoạt động hoặc đặc điểm của con người để tả sự vật. Cần nêu hình ảnh cụ thể và điều nó giúp hình dung, không chỉ ghi tên biện pháp.
Một câu có thể kết hợp nhiều biện pháp. Muốn nhận diện chính xác, đọc đúng phần được hỏi: câu nói mặt trời như lòng đỏ trứng có so sánh; cách gọi mặt biển sáng rộng là mâm bạc có ẩn dụ.
Dấu câu cũng cần được đọc theo chức năng trong câu. Dấu phẩy có thể ngăn các thành phần liệt kê; dấu gạch ngang có thể đánh dấu phần chú thích, giải thích. Không phải mọi dấu gạch ngang đều là dấu mở lời đối thoại.
Ví dụ: hình ảnh làm cảnh rõ và gợi tình cảm
Theo hai bài kí Cô Tô và Hang Én trong SGK:
| Hình ảnh, cách tả | Biện pháp và tác dụng |
| --- | --- |
| Mặt trời được ví như lòng đỏ trứng. | So sánh, làm rõ dáng tròn, sắc hồng, vẻ đầy đặn của mặt trời mới mọc. |
| Mặt biển rộng, sáng được gọi bằng hình ảnh mâm bạc. | Ẩn dụ, gợi bề mặt sáng, rộng như đang nâng mặt trời. |
| Én được tả tò mò, thản nhiên, ngủ nướng. | Nhân hoá, khiến đàn én gần gũi, có nét hồn nhiên như con người. |
Giải thích tác dụng phải gắn với từng cảnh. Cùng làm lời văn sinh động nhưng mặt trời/lòng đỏ trứng nhấn hình dáng, màu sắc; cách tả én nhấn cảm giác thân thuộc.
Ví dụ: đọc dấu phẩy và phần chú thích
Câu minh hoạ do BTVN biên soạn: “Mai ghi lại tiếng suối, tiếng chim, tiếng gió – những âm thanh đáng nhớ của chuyến đi.”
Hai dấu phẩy ngăn ba thành phần được liệt kê: tiếng suối, tiếng chim, tiếng gió. Phần sau dấu gạch ngang gọi chung các âm thanh ấy và bổ sung nhận xét đáng nhớ. Đây là phần chú thích, không phải lời một nhân vật đang nói.
Như vậy, xét dấu cần đọc cả phần trước lẫn phần sau, không kết luận chỉ từ hình dạng của dấu.
Củng cố kiến thức
Trong Cô Tô, mặt biển rộng và sáng được gọi bằng hình ảnh mâm bạc. Riêng cách gọi ấy là biện pháp nào và dựa trên nét gì?
Mâm bạc gợi hình dáng, ánh sáng, không phải hoạt động người được gán cho biển.
Đúng: cách gọi dựa trên nét tương đồng rộng, sáng.
Mâm không phải bộ phận thật của biển; cơ sở là tương đồng.
Yêu cầu xét cách gọi, không có sự lặp nguyên tên mặt biển.
Lời giải
Đáp án B. Hình ảnh mâm bạc gọi mặt biển dựa trên nét tương đồng rộng, sáng, nên là ẩn dụ. Nó giúp hình dung bề mặt biển như nâng mặt trời. Không lẫn với so sánh mặt trời như lòng đỏ trứng ở hình ảnh khác.
Củng cố kiến thức
Trong câu minh hoạ về Mai, công dụng của hai dấu phẩy và dấu gạch ngang được giải thích đúng ở phương án nào?
Vế phẩy đúng, nhưng không có lời đối thoại sau gạch ngang.
Phẩy không đánh dấu lời đối thoại ở câu này.
Đúng: liệt kê ba âm thanh và giải thích chung về chúng.
Không có tên tác phẩm hoặc lời đối thoại trong câu.
Lời giải
Đáp án C. Tiếng suối, tiếng chim, tiếng gió là ba thành phần liệt kê được ngăn bằng dấu phẩy. Phần sau gạch ngang chú thích rằng đó là những âm thanh đáng nhớ của chuyến đi. A chỉ đúng phần phẩy; B chỉ đúng phần gạch ngang; D không đúng hai công dụng.