Đọc từ ngữ cùng hành động và ngữ cảnh
Một từ có thể làm rõ cách nhân vật thực hiện hành động. Trong Cây khế, người em nghe lời chim, trèo lên lưng chim, chỉ nhặt một ít. Người anh lại cuống quýt chuẩn bị, tót lên lưng chim rồi cố lấy nhiều của quý. Đối chiếu những từ ấy giúp thấy sự khác nhau trong thái độ và lựa chọn.
Điệp ngữ là lặp lại từ ngữ nhằm làm nổi bật một ý hoặc cảm xúc. Khi gặp từ ngữ được lặp, cần xem điều gì được nhấn mạnh trong câu, đoạn; không giải thích mọi trường hợp bằng một câu chung là làm lời văn hay hơn.
Cùng từ mãi nhưng đặt trong những hành động khác nhau sẽ nhấn mạnh những ý khác nhau. Cần đọc cả hành động, sự việc trước–sau và kết quả để giải thích tác dụng.
Ví dụ: hai cách lặp, hai ý được nhấn mạnh
Trong Cây khế, cụm “bay mãi, bay mãi” xuất hiện khi chim chở người vượt qua nhiều miền. Lặp cụm từ làm nổi bật hành trình xa và kéo dài, góp phần gợi sự khác thường của chuyến đi đến đảo.
Trong Thạch Sanh, cụm “ăn mãi, ăn mãi” xuất hiện khi quân chư hầu ăn cơm. Niêu cơm nhỏ mà ăn hết lại đầy; cách lặp nhấn mạnh việc ăn kéo dài vẫn không làm cơm cạn. Từ đó, làm rõ tính thần kì và nguồn thức ăn dồi dào.
Hai cụm đều lặp hành động với mãi, nhưng tác dụng không giống hệt: một cụm nhấn hành trình, một cụm nhấn sức cung cấp không cạn.
Với từ tót trong Cây khế, đặt cạnh việc người anh vội chuẩn bị và ham lấy vàng, có thể thấy động tác lên lưng chim nhanh, vội. Chỉ một từ chưa đủ để kết luận toàn bộ phẩm chất; kết hợp thêm những hành động lấy quá nhiều mới có căn cứ nhận xét lòng tham.
Củng cố kiến thức
Trong ngữ cảnh chim chở người qua nhiều miền, “bay mãi, bay mãi” nhấn mạnh điều gì?
Cụm chỉ việc bay tới đảo, chưa nói về thời gian nhặt của quý.
Từ ngữ được lặp nói về hành trình, không miêu tả số lượng của quý.
Đoạn này nhấn việc bay qua nhiều miền; không trực tiếp diễn tả cảm xúc háo hức.
Đúng: lặp hành động bay với mãi làm nổi bật quãng đi xa, lâu.
Lời giải
Đáp án D. Chim lần lượt vượt qua những miền khác nhau; cụm bay mãi được lặp khiến người đọc hình dung hành trình kéo dài. Tác dụng trực tiếp gắn với việc bay tới đảo, không phải thời gian nhặt vàng, số lượng của quý hay cảm xúc của người đi.
Củng cố kiến thức
Trong cảnh quân chư hầu ăn từ niêu nhỏ, “ăn mãi, ăn mãi” cùng chi tiết cơm lại đầy làm rõ ý nào?
Chi tiết ăn hết lại đầy trái với cách hiểu cơm vơi dần rồi hết.
Đúng: lặp hành động kết hợp kết quả làm nổi bật sức cung cấp không cạn.
Lặp việc ăn không có nghĩa họ bỏ qua lời mời; truyện kể chàng mời rồi họ ăn.
Hành động ăn đang kéo dài, không phải họ đã ăn xong từ trước.
Lời giải
Đáp án B. Dù việc ăn tiếp diễn, cơm trong niêu vẫn lại đầy. Điệp ngữ ăn mãi kết hợp chi tiết ấy nhấn mạnh tính thần kì và sự dồi dào. Cần giải thích theo cảnh ăn, không dùng ý hành trình xa của cụm bay mãi ở truyện khác.