Kiến thức cần nhớ
Tiếng là đơn vị tạo nên từ. Từ đơn có một tiếng; từ phức có từ hai tiếng trở lên. Không nên xem mỗi khoảng trắng là ranh giới giữa các từ, vì một từ phức có thể gồm nhiều tiếng.
Trong từ ghép, các tiếng gắn với nhau về nghĩa, như “quần áo”, “bàn ghế”. Trong từ láy, các tiếng có quan hệ lặp âm đầu, vần hoặc cả tiếng, như “lung linh”, “lác đác”, “xanh xanh”. Không phải hai tiếng có âm giống nhau thì luôn là từ láy; cần xét cả quan hệ về nghĩa.
Từ láy có thể gợi âm thanh, dáng vẻ hoặc mức độ, làm điều được miêu tả rõ và sinh động hơn. Khi nêu tác dụng, cần nói cụ thể từ ấy gợi ra điều gì trong câu, không chỉ viết “làm câu hay hơn”.
Ví dụ: phân loại và giải thích
Câu minh hoạ do BTVN biên soạn: “Gió thổi, lá rung rinh.”
“Gió”, “thổi”, “lá” là các từ đơn, mỗi từ có một tiếng. “Rung rinh” là một từ phức gồm hai tiếng, có sự lặp âm đầu r nên là từ láy. Trong câu này, từ ấy gợi chuyển động nhẹ, liên tiếp của lá trước gió.
Ở cụm “bàn ghế mới”, “bàn ghế” là từ ghép: hai tiếng cùng góp nghĩa, chỉ các đồ dùng quen thuộc. “Mới” là từ đơn đứng sau. Đếm tiếng của cả cụm không phải cách xác định một từ là từ ghép hay từ láy.
Củng cố kiến thức
Dòng nào gồm một từ ghép và một từ láy, theo đúng thứ tự?
Đúng: quần áo ghép hai tiếng có quan hệ nghĩa; lung linh lặp âm đầu.
Thứ tự bị đảo: từ láy đứng trước.
Đây là hai từ đơn.
Đây là hai từ ghép, không có từ láy.
Lời giải
Đáp án A. “Quần” và “áo” cùng tạo nghĩa về đồ mặc; “lung linh” có quan hệ láy âm đầu l. Cần xét cấu tạo từng từ, không chỉ đếm hai tiếng.
Củng cố kiến thức
Trong câu “Mặt hồ lấp lánh dưới nắng” (BTVN biên soạn), “lấp lánh” giúp gợi điều gì?
Câu không miêu tả vị của nước.
Từ này không cho biết độ sâu.
Đúng: từ láy làm rõ vẻ sáng của mặt hồ dưới nắng.
Từ không xác định giờ cụ thể.
Lời giải
Đáp án C. “Lấp lánh” gợi những ánh sáng nhỏ nổi bật trên mặt hồ. Tác dụng cần được giải thích gắn với cảnh mặt hồ dưới nắng, không với những thông tin câu chưa cung cấp.