Chọn vấn đề, tập nói và trao đổi
Một cuốn sách có thể gợi suy nghĩ về tình bạn, sự khác biệt hoặc trách nhiệm với môi trường. Bài nói cần chọn một vấn đề cụ thể, nêu ý kiến và làm rõ bằng lí lẽ, bằng chứng; không dừng ở tóm tắt nội dung sách.
Trước khi nói, tìm chi tiết gợi vấn đề, xác định ý kiến và điều muốn đề nghị. Sắp xếp thành dàn ý: giới thiệu nguồn đọc và vấn đề → ý kiến cùng lí lẽ, bằng chứng → ý nghĩa hoặc hành động phù hợp. Tập trình bày theo dàn ý để sửa chỗ lặp, chỗ chuyển ý đột ngột.
Khi nói, làm rõ vì sao chi tiết trong sách gợi suy nghĩ ấy; dùng giọng, thái độ và cử chỉ phù hợp. Khi nghe, ghi ý chính và điều cần hỏi. Sau bài nói, trao đổi vào nội dung, lắng nghe lí lẽ khác rồi trả lời hoặc điều chỉnh ý kiến nếu có căn cứ.
Ví dụ: từ việc biết giới hạn đến cách mượn sách
Dàn ý và đoạn nói do BTVN biên soạn:
**Dàn ý:** Cây khế và hai chiếc túi → nhận phần lợi cần nghĩ tới người khác → mượn sách chung vừa nhu cầu, trả đúng hạn → trao đổi cách linh hoạt khi chưa đọc xong.
**Lời trình bày:** “Chi tiết hai chiếc túi trong Cây khế khiến tôi suy nghĩ về việc biết giới hạn khi dùng đồ chung. Người em làm theo lời dặn, còn người anh cố lấy thêm. Trong việc mượn sách, điều đáng bàn không phải cứ mượn nhiều là sai, mà là giữ sách lâu dù chưa dùng tới, khiến người khác phải chờ. Vì vậy, nên mượn theo nhu cầu và trả đúng hạn đã thoả thuận.”
**Ghi ý nghe:** người nói đề nghị mượn theo nhu cầu, trả đúng hạn; không phê phán mọi trường hợp mượn nhiều. Điều cần hỏi: nếu còn đang đọc thì có cách nào không làm mất lượt của người khác?
Người nghe: “Nếu đến hạn mà chưa đọc xong, có thể xin mượn thêm không?”
Người nói: “Có thể trao đổi với người quản lí để xem có gia hạn được không, nhất là khi chưa có người chờ. Nếu sách đã có người đăng kí, cần tôn trọng lượt của họ. Như vậy, việc mượn vừa linh hoạt vừa công bằng.”
Lời đáp bổ sung cách thực hiện và điều kiện, không biến đề nghị thành cấm mượn nhiều sách. Chi tiết truyện giúp mở vấn đề; lí lẽ về dùng chung giúp làm rõ ý kiến trong đời sống.
Củng cố kiến thức
Ghi ý nào phản ánh đúng lời trình bày trong ví dụ?
Lời nói đã phân biệt số lượng với hành vi giữ lâu dù chưa dùng tới.
Người nói đề nghị trả đúng hạn, không bỏ thời hạn.
Bài dùng truyện để mở vấn đề rồi bàn việc mượn sách.
Đúng: ghi được ý kiến và hành động chính được đề nghị.
Lời giải
Đáp án D. Lời trình bày khuyên mượn vừa nhu cầu và trả theo thoả thuận để người khác có cơ hội đọc. Nó không phê phán mọi người mượn nhiều, không bỏ thời hạn và không dừng ở kể truyện. Ghi ý cần giữ đúng sự phân biệt này.
Củng cố kiến thức
Câu trả lời về gia hạn làm rõ thêm ý kiến theo cách nào?
Người nói cho phép cân nhắc gia hạn theo tình huống.
Đúng: câu trả lời bổ sung điều kiện thực hiện.
Câu trả lời yêu cầu tôn trọng người đã đăng kí.
Cuộc trao đổi vẫn bàn cách mượn và trả sách.
Lời giải
Đáp án B. Người nói không cấm hoặc cho phép gia hạn một cách tuyệt đối. Lời đáp đề nghị trao đổi với người quản lí, xem có người đang chờ không rồi thực hiện phù hợp. Cách bổ sung ấy làm giải pháp cụ thể hơn mà vẫn giữ ý tôn trọng việc dùng chung.